Vingerhoeden dateren
Van middeleeuwse bijenkorf tot zilveren souvenir
Vingerhoeden zijn een van de meest gevonden metaalvondsten. Vorm, de putjes en de rand vertellen hoe oud ze zijn. Hier de ontwikkeling, met 1.491 vingerhoeden uit musea en opgravingen.
Middeleeuwen
tot ca. 1450
- Gegoten van koperlegering, laag en dik, met een ronde top: de bijenkorfvorm.
- De putjes met de hand ingeslagen, vaak in een spiraal of onregelmatig. Ook naaiersringen zonder top.
516 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Late middeleeuwen en 16e eeuw
ca. 1450–1600
- Neurenberg wordt het grote centrum. Hoger model, de putjes regelmatiger, vaak in een spiraal of in rijen.
- Soms een gladde band onderaan met een merkje of kartelrand.
392 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
17e eeuw
1600–1700
- Gedreven messing in plaats van gegoten; hogere, slankere vorm. Nederland is een belangrijke maker en exporteur.
- Ook zilveren vingerhoeden met gegraveerde band, naam of jaartal.
216 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
18e eeuw
1700–1800
- Dunner metaal, kleine regelmatige putjes, vaak al met een machine gezet.
- Versierde band, soms een tekstje; zilveren vingerhoeden als geschenk.
87 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
19e en 20e eeuw
na 1800
- Fabrieksmatig: zilver (vaak met keurmerk op de band), messing, staal, later aluminium en kunststof.
- Souvenir- en reclamevingerhoeden; Engelse fabrikanten als Charles Horner.
172 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Waar let je op?
- Gegoten en dik = meestal vóór 1600. Gedreven en dun = later.
- Bijenkorfvorm met ronde top = middeleeuws. Hoge, rechte vorm met platte top = vanaf de 17e eeuw.
- Zilver: kijk naar de keurmerken op de band (zie Zilvermerken).
Zo dateer je het
stap voor stap
Dik en zwaar, ruwe binnenkant = gegoten, meestal vóór 1600. Dun en licht = gedreven, 17e eeuw of later.
Laag en bol = middeleeuws. Hoger en recht = 16e–17e eeuw. Strak en dun = 18e eeuw en later.
Groot en onregelmatig = met de hand. Klein en regelmatig = machinaal, 18e eeuw en later.
Gladde band met kartel of tekst = 17e eeuw en later.
Messing en brons in alle tijden; zilver vooral vanaf de 17e eeuw; staal, aluminium en kunststof 19e–20e eeuw.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Bijenkorfvorm
- Laag, bol model met ronde top; middeleeuws.
- Naaiersring
- Vingerhoed zonder top.
- Gedreven
- Uit een plaatje metaal geklopt of geperst.
- Gegoten
- In een mal gegoten; dikker en zwaarder.
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Bodemvondstenregister Schatbaar, Portable Antiquities Scheme (Engeland), Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Rijksmuseum van Oudheden, Slot Loevestein, Stedelijk Museum Zutphen, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.