Kleipijpen dateren
Van de eerste Engelse pijpjes tot de Goudse lange pijp
Kleipijpen zijn de meest gevonden bodemvondst van Nederland, en ze zijn goed te dateren: de vorm van de ketel, het merk onder de hiel en het wapen van Gouda vertellen samen vaak tot op enkele tientallen jaren nauwkeurig hoe oud een pijp is. Hier de ontwikkeling per periode, met 1427 pijpen en pijpenkoppen uit musea en opgravingen, waarvan 1387 met een datering van het museum.
Eerste generatie
ca. 1580–1620
- De eerste pijpen in Nederland kwamen met Engelse pijpenmakers mee; in Gouda begon de eerste Engelse maker in 1617.
- Kleine, tonvormige of licht bolle ketel: tabak was duur.
- Platte of nauwelijks uitstekende hiel, vaak zonder merk.
- Steel kort en vrij dik; de rand van de ketel recht afgesneden.
36 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Vroeg dubbelconisch
ca. 1620–1640
- De ketel krijgt de typisch Nederlandse dubbelconische vorm: twee kegels op elkaar, met de buik halverwege.
- Nog klein. Rond de ketelopening vaak een radering (een fijn getand randje).
- Hielmerken komen op: vaak een roos (Tudorroos), een lelie of initialen, soms gekroond.
- Ook de bekende reliëfpijpen uit deze tijd: Jonas in de walvis, rozen en lelies op de ketel.
44 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Midden dubbelconisch
ca. 1640–1670
- Dubbelconisch, maar groter en ranker; de opening schuin naar de roker.
- Betere pijpen zijn gebotterd (gepolijst met een agaat) en geglaasd: een glad, glanzend oppervlak.
- Steeds meer steden met eigen pijpenmakers: Amsterdam, Leiden, Rotterdam, Alkmaar, Enkhuizen, Gorinchem. In Gouda wordt in 1660 het pijpenmakersgilde opgericht, met merkenrecht.
219 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Laat dubbelconisch en vroege trechter
ca. 1670–1700
- De dubbelconische ketel wordt groot en hoog; daarnaast verschijnt de trechtervormige ketel.
- Hielmerken in vele soorten: figuren, letters, gekroonde letters.
- Rond 1680–1700 komt er een standaardmodel voor de massa: tabak is goedkoper geworden, de pijpen worden groter.
94 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Trechtervormig
ca. 1700–1740
- De trechtervormige ketel overheerst: wijd open bovenaan, smal naar de hiel.
- Goudse pijpen met het merk op de bodem van de hiel; goedkope pijpen krijgen een spoor (klein uitsteeksel) in plaats van een hiel.
- Vanaf ca. 1720 het kromkop-model en de rondbodem (zonder hiel) voor de export.
353 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Ovaal, kromkop en rondbodem
ca. 1740–1800
- De ovale (eivormige) ketel wordt de norm, tot ver in de 19e eeuw.
- Vanaf 1739 mogen alleen echte Goudse pijpen van de beste kwaliteit op de zijkant van de hiel of spoor het wapen van Gouda dragen. Vanaf 1740 krijgen de gewone Goudse pijpen het wapen met een S erboven: S van slegte (gewoon).
- Zijmerken: het merk van de maker groot op de zijkant van de ketel, in de mal meegegraveerd. Veel gebruikt in Gouda, Gorinchem en Schoonhoven.
- De kwaliteit van de Goudse nijverheid loopt na 1750 langzaam terug.
435 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
19e eeuw
1800–1900
- De S bij het Goudse wapen verdwijnt rond 1830 (sommige bronnen noemen 1840); het schildje blijft nog lang, maar vaak niet meer als Gouds wapen herkenbaar.
- Fantasiepijpen en figuurpijpen: koppen, dieren, laarzen, gebeurtenissen, Oranje-pijpen, reclame.
- Gegoten pijpen (gietpijpen) en pijpen met tekst of naam op de steel.
165 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
20e eeuw
na 1900
- Gouda blijft produceren, vooral voor toerisme en traditie (Goedewaagen); lange gekrulde pijpen als souvenir.
- Gegoten pijpen, vaak met een gestempelde fabrieksnaam; reclame- en verenigingspijpen.
41 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Merken op kleipijpen
hielmerk, zijmerk en bijmerk
- Hielmerk: het merk op de onderkant van de hiel. Al in de vroegste tijd, maar vooral vanaf ca. 1620. Figuren (roos, lelie, schip, molen, vis), letters (EB, WS) en cijfers; heel vaak gekroond. Cijfermerken zijn typisch Gouds.
- Zijmerk: in de 18e eeuw het merk groot op de zijkant van de ketel, aan de kant van de roker. Vooral op goedkopere pijpen, omdat het in de mal zat en geen extra werk kostte.
- Bijmerk: klein merkje op de zijkant van de hiel of spoor. Eerst een stip of tekentje om de mal te herkennen; vanaf 1739 het wapen van Gouda (beste kwaliteit), vanaf 1740 met een S erboven (gewone kwaliteit), afgeschaft rond 1830.
- In Gouda was een merk bezit: het werd verkocht of geërfd. De WS gekroond werd in 1652 aangevraagd door Willem Stevensz. de Jonge en bestond tot 1925. Een merk alleen zegt dus nog niet welk jaar: combineer het met de ketelvorm.
- Pijpen buiten Gouda kopieerden Goudse merken en zetten een bijna-Gouds schildje. Een merk is dus geen garantie dat de pijp uit Gouda komt.
Zo dateer je een kleipijp
in zes stappen
Klein en tonvormig = eerste generatie (tot ca. 1620). Twee kegels op elkaar = dubbelconisch (1620–1700). Wijd als een trechter = ca. 1670–1740. Eivormig of ovaal = vanaf ca. 1730, tot in de 19e eeuw.
Een platte hiel met merk is het gewone 17e- en 18e-eeuwse model. Een klein spoortje = goedkopere 18e-eeuwse pijp. Geen hiel (rondbodem) = vanaf ca. 1700, vaak export.
Kijk onder de hiel en op de zijkant van de ketel. Zoek het merk op in het register hieronder of in de literatuur; let op of het gekroond is.
Gouds wapenschildje op de zijkant van de hiel: na 1739. Met een S erboven: na 1740 en vóór ca. 1830.
Radering rond de ketelopening, botteren (gepolijst glanzend) en glazen wijzen op een betere pijp. Grof, mat en zonder radering = goedkope kwaliteit, niet per se jonger.
Reliëf met Jonas, rozen of lelies = vooral 17e eeuw. Namen en teksten op de steel = 18e en 19e eeuw. Figuren en fantasievormen = vooral 19e eeuw.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie. Merken gingen soms honderden jaren mee, en vormen werden buiten Gouda nagemaakt.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Verder zoeken
sites en boeken voor kenners
- kleipijpen.nl: duizenden Goudse en andere hielmerken en zijmerken met foto, per stad en periode.
- Stichting Pijpelogische Kring Nederland (PKN): tijdschrift, Pijp van de Maand en publicaties over dateren.
- Amsterdam Pipe Museum: artikelen over pijpvondsten uit opgravingen, met merken en makers.
- goudsekleipijpen.nl: hielmerken en zijmerken naar onderwerp (mensen, dieren, wapens).
- Boeken: D.H. Duco, De Nederlandse kleipijp. Handboek voor dateren en determineren (Leiden 1987) en Merken en merkenrecht van de pijpenmakers in Gouda (Amsterdam 2003); PKN, De kleipijp als bodemvondst (Leiden 1988).
Woordenlijst
- Ketel
- De kop van de pijp, waar de tabak in zit.
- Hiel
- Het platte voetje onder de ketel, waar het merk op staat.
- Spoor
- Een klein puntig uitsteeksel in plaats van een hiel.
- Rondbodem
- Pijp zonder hiel of spoor.
- Dubbelconisch
- Ketel die eruitziet als twee kegels op elkaar, met de buik in het midden.
- Radering
- Fijn getand randje rond de ketelopening, met een radeermes gezet.
- Botteren
- Glad polijsten van de pijp met een agaat of ander hard voorwerp.
- Glazen / geglaasd
- Een glanzende afwerking van het oppervlak.
- Hielmerk / zijmerk / bijmerk
- Merk onder de hiel / op de zijkant van de ketel / klein merkje op de zijkant van de hiel.
- Gekroond
- Merk met een kroontje erboven.
- Slegte (S)
- Gewone, eenvoudiger kwaliteit; de S boven het wapen van Gouda.
Bronnen
- Rijksmuseum Amsterdam: tabakspijpen en pijpenkoppen, o.a. uit de wrakken van Oost-Indiëvaarders (Hollandia, ’t Vliegend Hart, Meresteijn), met datering (CC0 / publiek domein)
- Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (Huis van Hilde), Batavialand (Flevoland) en Slot Loevestein, via Europeana (licentie bij elke pijp)
- Vakliteratuur over dateren (niet overgenomen, wel ter controle): D.H. Duco, De Nederlandse kleipijp (1987) en Merken en merkenrecht van de pijpenmakers in Gouda (2003); Pijpelogische Kring Nederland; kleipijpen.nl; Amsterdam Pipe Museum
- Wikipedia: Goudse pijp (geschiedenis van de Goudse pijpenmakerij)
Bij elke pijp staan het museum of depot en de licentie; datering, merk en beschrijving zijn die van de bron. De dateringen per vorm zijn gemiddelden; een enkele pijp kan afwijken.