Zilvermerken
Jaarletters, stadskeuren en meestertekens: Nederland en Europa
Met de kleine stempels op zilver kun je vaak precies zeggen wat het is: hoeveel zilver erin zit, waar en wanneer het gekeurd is, en wie het maakte. Hier staat hoe je ze leest, met alle Nederlandse jaarletters sinds 1814 en een overzicht per land.
Zoek een merk
merken laden…
Typ initialen (bijvoorbeeld PD), een stad, een jaartal of een naam. Of kies een land. Tik op een merk voor de beschrijving en de hele boekpagina.
Merken uitgeknipt uit Jackson (1921, Engeland, Schotland, Ierland) en Rosenberg (1890, Duitsland en de rest van Europa). Engelse beschrijvingen: pellet = bolletje, mullet = sterretje, crescent = halve maan, fleur-de-lys = lelie, crowned = gekroond, above/below = erboven/eronder. Duitse: Beschauzeichen = stadskeur, Jahresbuchstabe = jaarletter, um = rond.
Zo lees je een zilvermerk
vier soorten stempels
- Gehalteteken: hoeveel zilver erin zit, als figuurtje (zoals een leeuw) of als getal (925, 835, 800).
- Stads- of kantoorteken: waar het gekeurd is.
- Jaarletter: in welk jaar het gekeurd is. Niet elk land gebruikt die.
- Meesterteken: wie het maakte, meestal initialen, soms met een figuurtje.
Kijk altijd naar de combinatie van stempels, niet naar één los merk. Dezelfde letter kan in verschillende eeuwen voorkomen; pas de vorm van de letter en het schildje, samen met de andere merken, geven het juiste jaar.
Nederlandse jaarletter zoeken
alle jaarletters 1814–2019
Typ een letter (bijvoorbeeld O of s) of een jaartal. Hoofd- en kleine letter maken verschil. Vergelijk daarna de vorm van de letter.
Echte jaarletters 1810–1934 (afbeelding)
Bron: Wikimedia Commons (publiek domein). Een streepje boven het jaartal betekent dat er dat jaar ook een variant met een puntje voorkomt.De letters hieronder zijn met een lettertype nagebootst, dus de precieze vorm kan afwijken. Alle kantoren gebruikten in hetzelfde jaar dezelfde jaarletter. Een puntje of kruisje naast de letter betekent meestal dat er dat jaar een andere keurmeester kwam.
1814–1834: sierlijke schrijfletter (hoofdletter), zonder rand
1835–1859: gewone hoofdletter in een rondje
1860–1909: gotische letter in een rondje
1910–1934: gewone hoofdletter in een rondje
1935–1953: schuine (cursieve) hoofdletter in een rondje
1954–1959: vette hoofdletter in een rondje
1960–1985: vette kleine letter in een rondje
1985–2010: dunne, handgeschreven hoofdletter in een rondje
2010–2019: vette hoofdletter in een rondje
Nederland vanaf 1814
het groot en klein zilverkeur
Op grotere stukken staan sinds 1814 vier merken: het meesterteken, het gehalteteken (een leeuw), het kantoorteken (de kop van Minerva met een letter in de helm) en de jaarletter. Op kleine stukken staan vaak alleen het meesterteken en een zwaardje; die kun je niet op het jaar dateren.
Kantoorteken zilver: Minervakop met kantoorletter1814–1905 (daarna iets andere vorm)
Kantoorteken goud: leeuwenkop met kantoorlettervanaf 1814
Zilver eerste gehalte (934): staande leeuw met 11814–1953
Zilver tweede gehalte (833): lopende leeuw met 21814–1953
Zwaardje: klein zilverwerk1814–1905; daarna een iets ander zwaardje
Dolfijn: zilver onder 833 of goud onder 583, geen gehaltegarantie1859–1905
Goud 916, groot werk19e eeuw
Goud 833, groot werk19e eeuw
Goud 750, groot werk19e eeuw
Goud, klein werk (916 tot 750)19e eeuw
Goud 583, groot werk19e eeuw
Goud 583, klein werk19e eeuw
Stukcontrole goud: cijfer = aantal onderdelen19e eeuw
Bijltje: oud Nederlands zilver of goud dat opnieuw in de handel kwam1853–1927
Gekroonde V in schild: invoer- en belastingmerk, geen gehaltegarantie1814–1893
Invoermerk goud (vermoedelijk)19e eeuw
Everzwijnkop: invoermerk klein werk, geen gehaltegarantie1831–1893
Sleutel: uitvoermerk (teruggave belasting bij export)1853–1953Staande leeuw met 1 = eerste gehalte (934). Lopende leeuw met 2 = tweede gehalte (833).
Staande leeuw met I = 925. Lopende leeuw met II = 835. Sinds 1987 ook een liggende leeuw met III = 800. Het zwaardje heeft vanaf 1953 een cijfer, dus een zwaardje mét cijfer is van na 1953.
| Letter | Kantoor | Periode |
|---|---|---|
| A | Amsterdam | 1814–1988 |
| B | Utrecht | 1814–1986 |
| C | Den Haag | 1814–1988 |
| D | Rotterdam | tot 1988 |
| E | Groningen | tot 1927 |
| F | Leeuwarden | tot 1984 |
| G | Zwolle | tot 1878 |
| H | Arnhem | tot 1970 |
| I | Breda | tot 1875 |
| J | Joure | vanaf 2002 |
| K | Den Bosch | tot 1986 |
| L | Middelburg | tot 1889 |
| M | Schoonhoven | tot 1987, weer vanaf 2003 |
| N | Maastricht | tot 1927 |
| O | Roermond | tot 1868 |
| P | Alkmaar | tot 1924 |
| Q | Roosendaal | tot 1927 |
| R | Gouda | vanaf 1988 |
| Merk | Periode | Betekenis |
|---|---|---|
| Gekroonde V | 1814–1893 | Belastingmerk voor buitenlands en ongekeurd zilver. Zegt niets over het gehalte. |
| Everzwijnkop | 1831–1893 | Belastingmerk voor ingevoerd of ongeldig gemerkt werk. Geen garantie van gehalte. |
| Bijltje | 1853–1927 | Op oud zilver van Nederlandse herkomst dat opnieuw in de handel kwam (gildetijd, Lodewijk Napoleon, Franse tijd). Vaak nagemaakt om iets ouder te laten lijken. |
| Schrijfletter S | 1853–1859 | Op nieuw Nederlands zilver onder het wettelijk gehalte. |
| Dolfijn | 1859–1905 | Op nieuw zilver onder het wettelijk gehalte, of zwaar verzilverd werk. |
| Schrijfletter V | 1906–1953 | Belastingmerk voor ingevoerd zilver (V van vreemd). Geen garantie. |
| Schrijfletter I | 1906–1953 | Op nieuw Nederlands zilver onder het wettelijk gehalte. |
Vanaf 1953 bestaan ook de Z-merken (ZI = 925, ZII = 835, Z = 800) voor stukken die al afgewerkt ter keuring kwamen.
1807–1813: Lodewijk Napoleon en de Franse tijd
een korte, ingewikkelde overgang
- In 1807 voerde koning Lodewijk Napoleon voor het eerst één landelijk keurstelsel in, met dezelfde jaarletter voor alle steden: a (1807–1808), b (1809), c (1810), d (1811–1812).
- Gehalte: een kroon = 934, het getal 10 = 833 (tien penningen). Het stadsmerk staat in een staand ovaal.
- Oud zilver uit de gildetijd kreeg in 1807 een gekroonde O (onbelast) of een gekroonde B (belasting betaald).
- Na de inlijving bij Frankrijk kwamen er Franse merken, en het meesterteken moest in een ruit staan. Veel zilversmeden hielden die ruitvorm ook na 1814 nog een tijd aan.
Vóór 1807: de gildetijd
stadskeur, provinciekeur, jaarletter en meesterteken
Er waren zo’n 70 steden met een eigen goud- en zilversmidsgilde. Elk gilde had zijn eigen stadskeur en eigen jaarletters, en het meesterteken hoefde alleen binnen de eigen stad uniek te zijn. Een jaarletter uit de gildetijd hoort dus altijd bij één stad.
- In Holland stond vanaf 1663 op eerste gehalte (minimaal 934) ook het provinciewapen: een klimmende leeuw in een gekroond schild. Friesland gebruikte twee leeuwen in een gekroond schild.
- Het tweede gehalte (833) kreeg vaak een stadsmerk zonder kroon, of een stadsmerk samen met de jaarletter in één stempel. Amsterdam deed dat vanaf 1734.
- Kleine stukken (onder ca. 30 gram) hebben soms alleen een meesterteken.
| Stad | Stadskeur |
|---|---|
| Alkmaar | toren (burcht) |
| Amsterdam | drie Andreaskruisen onder elkaar; vanaf 1734 bij tweede gehalte samen met de jaarletter in één stempel |
| Arnhem | dubbelkoppige adelaar |
| Bolsward | stadswapen; vaak alleen een meesterteken |
| Breda | Andreaskruisen |
| Delft | verticale balk (de gracht) |
| Den Haag | ooievaar, vanaf 1582 met een paling in de bek, in gekroond schild |
| Den Bosch | boom; vanaf 1776 voor tweede gehalte een wildeman |
| Deventer | enkelkoppige adelaar |
| Dokkum | halve maan met drie sterren |
| Dordrecht | gekroonde roos |
| Enkhuizen | drie haringen onder elkaar |
| Gorinchem | twee gekanteelde balken |
| Gouda | balk tussen sterren; gekroond voor eerste, ongekroond voor tweede gehalte |
| Groningen | ovaal met horizontale balk, cijfer erboven en letter eronder (stads- en jaarmerk in één) |
| Haarlem | zwaard tussen twee sterren onder kruis en kroon |
| Harlingen | gevierendeeld schild met kruisjes en lelies |
| Hoorn | hoorn |
| Kampen | burcht met drie torens |
| Leeuwarden | klimmende leeuw in gekroond schild |
| Leiden | twee gekruiste sleutels; voor tweede gehalte één sleutel met jaarletter |
| Maastricht | vijfpuntige ster |
| Middelburg | dubbelkoppige adelaar |
| Nijmegen | dubbelkoppige adelaar |
| Roermond | Franse lelie |
| Rotterdam | vier leeuwtjes boven een balk |
| Schoonhoven | vier klimmende leeuwen, altijd zonder kroon |
| Sneek | drie kronen; vanaf 1764 adelaar en drie kronen |
| Utrecht | schuin gedeeld schild |
| Vlissingen | fles |
Engeland, Schotland en Ierland
jaarletters per keurkantoor en ruim 13.000 meestertekens, tot ca. 1921
- Brits zilver heeft meestal vier of vijf merken: het gehalte (lopende leeuw = sterling 925), het stadsmerk van het keurkantoor, de jaarletter, het meesterteken, en van 1784 tot 1890 het koningshoofd (belastingmerk).
- Elke stad had haar eigen jaarletterreeks. Je hebt dus eerst het stadsmerk nodig, dan pas de jaarletter.
- Het jaar hangt af van de combinatie van lettertype (gotisch, romein, cursief), hoofd- of kleine letter en de vorm van het schildje. Een Londense letter liep van eind mei tot eind mei; daarom staan er twee jaartallen bij, zoals 1578–9.
- Britannia-zilver (958) heeft in plaats van de leeuw een Britannia en een leeuwenkop (verplicht 1697–1720).
Tik op een tabel om hem groot te openen en in te zoomen. Tabellen uit W. Chaffers, Hall Marks on Gold and Silver Plate, herziene uitgave 1922 (rechtenvrij).
Deze tabellen lopen tot ongeveer 1921. Voor latere Britse jaarletters: vergelijk het lettertype en schildje met een actuele tabel van het betreffende keurkantoor.
Meestertekens en stadsmerken van Engelse, Schotse en Ierse zilversmeden
Uit Sir Charles Jackson, English Goldsmiths and their Marks (2e druk 1921, rechtenvrij): ruim 13.000 merken op ware grootte, per stad en op jaar, met het voorwerp waarop ze gevonden zijn. Ook de kleine steden zoals York, Norwich, Hull, Bristol en de Schotse en Ierse provinciesteden.
Engeland · 372 pagina’s
Londen: meestertekens 1479–1919
Schotland · 74 pagina’s
Europa per land
de belangrijkste merken in één oogopslag
België
1814–1831: als Nederland, met leeuwtjes voor 934 en 833 en een kantoorletter (A = Brussel, B = Antwerpen, C = Gent, D = Luik enzovoort). 1831–1868: eigen merken voor 950 en 800. Vanaf 1869 is keuring vrijwillig; je ziet vaak alleen een gehalte (800, 830, 835, 900, 950) en een meesterteken. Van 1942 tot 1990 vrijwillig met een A vóór het gehalte (A900, A800) en een klavertje; na 1990 AG.
Duitsland
Vanaf 1888: halve maan met rijkskroon, plus het gehalte in duizendsten (meestal 800, ook 835 en 925) en het meesterteken. Geen jaarletters. Daarvóór: stadsmerken per stad, met het gehalte in Lot (12 Lot = 750, 13 = 812, 14 = 875, 15 = 937). Let op: getallen als 90 of 100 op bestek zijn bij Duits verzilverd werk het aantal gram zilver van de verzilverlaag, geen gehalte.
Frankrijk
Vanaf 1838: de kop van Minerva met een 1 (950) of een 2 (800), in een achthoekig kader. Op klein werk een krab (Parijs) of andere kleine kopjes per regio. Op export: de kop van Mercurius. Het meesterteken staat altijd in een ruitvorm (losange), met initialen en een symbool. Een zwaan is het merk voor ingevoerd zilver. Geen jaarletters. 1819–1838: een oude man (vieillard) met cijfer; 1798–1809: een haan.
Verenigd Koninkrijk
Zie de uitgebreide sectie Engeland, Schotland en Ierland hierboven: lopende leeuw = sterling 925, stadsmerk per kantoor, jaarletter, meesterteken, en van 1784 tot 1890 het koningshoofd.
Hallmarks on British sterling (L-R): Crown signifying city of SheffielCC BY-SA 3.0, The original uploader was Mrs
Leopard's Head Assay hallmark for English Standard Silver located in tCC BY-SA 4.0, GrimsbyT
Hallmark on Queen Anne silver dish by William Spring, London 1708CC BY-SA 4.0, Charles J. Sharp
Shows the hallmarks for two pieces of English silver (from the workshoCC BY-SA 4.0, Grenadille
Portugal
Tot 1887: stadsmerken, meestal de eerste letter van de stad onder een kroon (L = Lissabon, P = Porto, G = Guimarães, B = Braga enzovoort). Het gehalte heette dinheiros: 11 dinheiros = 916. 1887–1937: een adelaar (groot werk) of adelaarskop (klein werk) voor exact gekeurd zilver (916 met Ⅰ, 833 met Ⅱ), en een everzwijn (javali) of everzwijnkop voor bij benadering gekeurd zilver. De vorm van het kader verraadt het keurkantoor (Lissabon, Porto, Braga tot 1911, Gondomar). 1938–1984: alleen nog adelaar en adelaarskop, met Arabische cijfers (916 / 833); het everzwijn verdwijnt. Vanaf 1985: adelaarskop voor 925 en 835. Volgens de officiële Portugese keuringsdienst kijkt de adelaarskop naar links bij 925 en hoger, en naar rechts bij 835 en lager; een gebogen kader = Lissabon, een achthoek = Porto. Daarnaast bijzondere merken (reglement van 1979): een oude mannenkop op oud werk met merken van de vroegere gemeentelijke keurmeesters (met lauwerkrans bij kunsthistorisch belangrijk werk), een duif voor een gehalte dat alleen op het oog is bepaald, een pelikaankop voor werk van onbekende maker of ongeregistreerde import, en een sprinkhaan op horlogekasten die niet van edelmetaal zijn. Het standaardnaslagwerk met ruim 5.500 Portugese merken (15e eeuw tot 1950) is M. Gonçalves Vidal, Marcas de contrastes e ourives portugueses (Casa da Moeda, 1958); dat boek is nog niet rechtenvrij. Officiële tabellen van de Portugese Contrastaria ›
Afbeeldingen van alle Portugese merken 1887–heden (adelaar, everzwijn, per kantoor) ›
Spanje
Vóór 1881: stadsmerken en het merk van de keurmeester (marcador), vaak met een jaartal. 1881–1934: het metrieke stelsel werd ingevoerd (750, 800, 900, 916), maar zonder uitvoeringsregels; er werd weinig gekeurd en vaak laag gehalte gebruikt. Vanaf 1934: een vijfpuntige ster voor 915 (plata de ley) en een zespuntige komeet voor 750 (plata de segunda), soms met een kantoorletter in de ster; het meesterteken staat in een zeshoek (in een driehoek bij buitenlands werk), met een registratienummer en een kantoorletter. Vanaf 1988: het gehalte als getal in een rechthoek, met kantoorcode; in 2002 kwam die code in de rechthoek.
Italië
Vóór de eenwording had elke staat eigen merken (Rome, Napels, Venetië, Genua, Turijn, Milaan). Officiële keuring bleef lang vrijwillig, dus veel 19e-eeuws Italiaans zilver heeft alleen een gehalte. 1935–1944: een ruitvormig merk met nummer – fasces (bijlbundel) – provinciecode. 1944–1968: hetzelfde zonder fasces: nummer – provincie. Vanaf 1968: een veelhoek met ster – nummer – provinciecode (bijvoorbeeld ★ 123 FI = maker nr. 123 uit Florence), plus het gehalte 800 of 925. Let op: "ARG 800" of "ARG 1000" is géén zilver maar verzilverd werk.
Oostenrijk(-Hongarije)
Van ca. 1867 tot 1922: de kop van Diana met een halve maan, met een cijfer voor het gehalte (bijvoorbeeld 3 = 800) en een letter voor het kantoor (A = Wenen). Het aantal bolle en holle randjes van het kader zegt ook iets over het gehalte. Van 1922 tot 2001 een verplicht nieuw stelsel met letters per kantoor (W = Wenen, G = Graz, L = Linz, S = Salzburg, J = Innsbruck).
Hongarije
Tot 1937 de Oostenrijk-Hongaarse merken (Diana-kop), met eigen kantoorcodes (Pest = P). Daarna nieuwe merken in 1937, 1966, 1999, 2006 en 2016; sinds 1999 met een tijdperk-letter (A = 1999–2006, B = 2006–2016, C = vanaf 2016).
Rusland en de Sovjet-Unie
Gehalte in zolotniki: 84 = 875 (gewoon Russisch zilver), 88 = 916, 91 = 947. Tot eind 19e eeuw: stadsmerk, keurmeesterinitialen en vaak het jaartal. 1896/1899–1908: de kokoshnik (vrouwenhoofd met hoofdtooi) naar links; 1908–1917: naar rechts, met een Griekse letter voor het kantoor. Vanaf 1927: gehalte in duizendsten (875, 916) en een arbeidershoofd met hamer. Vanaf 1958: een vijfpuntige ster met hamer en sikkel, met een Cyrillische letter voor het kantoor. Een losse "84" zonder andere merken is vaak vals.
Polen
Tot 1920 Russische, Pruisische of Oostenrijkse merken, afhankelijk van het landsdeel. Vanaf 1920 een eigen stelsel, met nieuwe merken in 1931, 1963 en 1986, en een kantoorletter (W = Warschau, K = Krakau, G = Gdańsk, P = Poznań, L = Łódź, V = Wrocław, B = Bydgoszcz). Hiernaast de officiële tabellen per periode.
Polskie cechy probiercze w latach 1920 - 1931CC0, Jarosław Tokarczyk Wydział Nad
Polskie cechy probiercze z lat 1931 - 1963CC0, Jarosław Tokarczyk Wydział Nad
Polskie cechy probiercze z lat 1963 - 1986CC0, Jarosław Tokarczyk Wydział Nad
Polskie cechy probiercze z lat 1986 - 1996CC0, Jarosław Tokarczyk Wydział Nad
Cecha probiercza srebra na spince do krawata.Public domain, Stanisław Skowron
Denemarken
Vanaf 1893 de drie torens van Kopenhagen als landelijk merk, vaak met het jaartal (twee cijfers) eronder, plus meesterteken en gehalte. Minimaal 826, vanaf ca. 1911 vaak 830. Begin jaren 60 afgeschaft. Bekende ontwerpers (Georg Jensen) zetten er eigen ontwerpersmerken bij.
Zweden
Sinds 1759 een landelijk jaarletter-stelsel (letter met cijfer, zoals C10 = 1923), dat nog steeds bestaat. Vanaf 1901 het merk met de drie kronen en een S in een zeshoek (minimaal 800). Ook stadsmerken en het "kattfot"-controlemerk.
Finland
Tot 1809 Zweeds. Vanaf 1810 een kroon in een hartvorm als landelijk merk, met eigen jaarletters. Tot 1891 gehalte in luoti (13 L) of zolotniki (84); daarna in duizendsten, tot 1973 met een H (hopea = zilver): 813H, 830H, 875H, 916H, 925H. Ingevoerd werk (1925–1998): een kroon in een ovaal.
Noorwegen
Vanaf 1892: 830S verplicht; vanaf 1920 steeds vaker 925. Landelijk merk: een gekroonde leeuw met een bijl. "NM" betekent Norskt Mönster (beschermd model), geen gehalte.
Zwitserland
Officiële keuring is alleen verplicht voor horlogekasten. Sinds 1995 een kop van een sint-bernardshond als landelijk merk. Daarvóór oude kantonmerken en, op horlogekasten, eigen Zwitserse keurmerken. Op ander zilver vaak alleen gehalte en meesterteken.
Verenigde Staten
Geen landelijke keuring. "STERLING" of 925 = 925; "COIN" = ca. 900 (gesmolten munten). Firma's als Tiffany en Gorham hadden hun eigen datumtekens.
Stadsmerken per land
uit Rosenberg, Der Goldschmiede Merkzeichen (1890)
De oude merken van de steden: keurmerken (stadskeuren), soms met jaarletters en meestertekens, getekend op ware grootte uit het Duitse standaardwerk van Marc Rosenberg. Kies een land en dan een stad; tik op een pagina om hem groot te openen.
Duitse woorden in de tabellen
| Beschauzeichen / Stadtzeichen | stadskeur (keurmerk van de stad) |
| Meisterzeichen | meesterteken |
| Jahresbuchstabe | jaarletter |
| Lf. Nr. | volgnummer in het boek |
| um 1606 | rond 1606 |
| Jahrhundert (Jahrh.) | eeuw |
| Gegenstand / Besitzer | voorwerp / eigenaar (waar het merk op gevonden is) |
| Lot / Loth | oud Duits gehalte: 12 = 750, 13 = 812, 14 = 875, 15 = 937 |
Nederland · 10 steden, 21 pagina’s
Duitsland · 58 steden, 229 pagina’s
Oostenrijk · 8 steden, 15 pagina’s
Zwitserland · 10 steden, 23 pagina’s
Rosenberg (1852–1930) is rechtenvrij. Het boek is van 1890: merken van na die tijd staan er niet in. Voor Spanje, Portugal, Polen en andere landen die er niet in staan: zie het overzicht per land hierboven.
Valkuilen
- Verzilverd is geen zilver. Merken als EPNS, "Alpaca", "Hotelsilber" of een getal als 90 of 100 op Duits bestek wijzen op verzilverd werk.
- Belastingmerken zoals de gekroonde V, het bijltje of de everzwijnkop zeggen niets over het gehalte.
- Valse merken bestaan, vooral op "oud" Hollands zilver. Een bijltje of een oud stadsmerk op een stuk in een veel latere stijl is verdacht.
- Ingezette merken: merken die uit een klein stuk zijn gezaagd en in een groter stuk gesoldeerd. Kijk naar soldeernaden rond de merken.
- Gehalte 833 of 835 komt ook buiten Nederland voor. Zonder leeuw, Minervakop en jaarletter is het waarschijnlijk niet Nederlands gekeurd.
Bronnen
- Jaarlettertabellen 1814–1953 en vanaf 1953, kantoortekens en belastingmerken: naar Elias Voet jr., Nederlandse goud- en zilvermerken, en W. Koonings, zoals samengevat op silvercollection.it en 925-1000.com
- Vereniging Zaansezilversmeden.nl: Zilvermerken herkennen (merken na 1814, 1807–1813, gildetijd)
- Kennisbank Zilver.nl: Minerva (kantoortekens)
- Wikipedia (Engels): Silver hallmarks en Hallmark
- Foto’s van merken: Wikimedia Commons (licentie bij elke foto) en het Metropolitan Museum of Art, New York (CC0)
- Contrastaria (INCM, Portugal): officiële merken 1887–heden; silvercollection.it: landenpagina’s Portugal, Spanje, Italië, Finland, Polen, Hongarije, België, Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Denemarken, Zweden, Noorwegen, Zwitserland, Italië, Spanje en Portugal
- Sir C.J. Jackson, English Goldsmiths and their Marks, 2e druk (Londen 1921; rechtenvrij): meestertekens en stadsmerken van Engeland, Schotland en Ierland
- W. Chaffers, Hall Marks on Gold and Silver Plate, herzien door C.A. Markham (1922): jaarlettertabellen Engeland, Schotland en Ierland (rechtenvrij)
- Marc Rosenberg, Der Goldschmiede Merkzeichen (Frankfurt 1890; rechtenvrij): stadsmerken per land
- Verder rechtenvrij: W. Chaffers, Hall Marks on Gold and Silver Plate; C.J. Jackson, English Goldsmiths and their Marks (1921)
Merken zijn hier in woorden beschreven en jaarletters met een lettertype nagebootst; vergelijk altijd met het echte stempel. Twijfel je? Scan het stuk met Schatbaar en maak ook een scherpe foto van de merken.









































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































