Friese en Nederlandse klokken
Haagse klok, Zaanse klok, stoelklok, staartklok en staande klok
Nederland heeft een rijke klokkentraditie: van de eerste slingerklokken uit Den Haag tot de Friese stoel- en staartklokken. Hier de belangrijkste typen per periode, met 154 klokken uit musea en vrije bronnen.
Haagse klok
vanaf 1657
- In 1657 maakte Salomon Coster in Den Haag de eerste slingerklokken, naar de uitvinding van Christiaan Huygens. De Haagse klok heeft een sobere houten kast met een fluwelen wijzerplaat.
9 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Zaanse klok en vroege staande klok
ca. 1670–1750
- De Zaanse klok: een wandklok uit de Zaanstreek met peervormige gewichten, een metalen wijzerplaat en een houten kast met kap.
- De eerste staande klokken (lange kast) in Amsterdam.
30 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Amsterdamse staande klok en Friese stoelklok
1700–1800
- De Amsterdamse staande klok met maanstand, datum, soms automaten en speelwerk, in een notenhouten kast met gebogen voet.
- De Friese stoelklok: een wandklok op een houten "stoel", met beschilderde wijzerplaat.
65 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Friese staartklok
1800–1900
- De staartklok met de slinger in een lange kast (de staart) en een venstertje; in Friesland in grote aantallen gemaakt.
- Ook Hollandse staartklokken en nog altijd stoelklokken.
31 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Fabrieksklokken en kopieën
na 1900
- Duitse fabrieksklokken, Franse comtoiseklokken en veel reproducties van stoel- en staartklokken, vaak met een modern uurwerk.
16 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Echt of later?
- Uurwerk: een handgemaakt uurwerk heeft ongelijke vijlsporen en handgesneden raderen; een fabrieksuurwerk is strak en vaak gestempeld.
- Kast en uurwerk horen bij elkaar? Lege schroefgaten en aanpassingen wijzen op een samengestelde klok.
- Wijzerplaat: overgeschilderd of vervangen beïnvloedt de waarde sterk.
- Veel stoel- en staartklokken uit de 20e eeuw zijn reproducties, soms met een elektrisch of batterijuurwerk.
Zo dateer je het
stap voor stap
Haagse, Zaanse, stoel-, staart- of staande klok.
Handwerk of fabriek; gewichten of veer.
Naam en plaats op de plaat helpen bij dateren.
Kap, gewichten, slinger, sleutel en ornamenten.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Stoelklok
- Friese wandklok op een houten stoel.
- Staartklok
- Wandklok met de slinger in een lange kast.
- Zaanse klok
- Wandklok uit de Zaanstreek met peervormige gewichten.
- Haagse klok
- Eerste slingerklok, Den Haag, vanaf 1657.
- Comtoise
- Franse staande of hangende klok uit de Franche-Comté.
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Geldersch Landschap & Kasteelen, Kasteel Huis Bergh, Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Rijksmuseum (via Commons), Stedelijk Museum Zutphen, Wikimedia Commons · APK, Wikimedia Commons · Andrewrabbott, Wikimedia Commons · Apdency, Wikimedia Commons · Carillonnl, Wikimedia Commons · Donald Trung Quoc Don (Chữ Hán: 徵國單) - W, Wikimedia Commons · Eric Koch for Anefo, Wikimedia Commons · Gerrit Bakhuijzen of Ludolf Bakhuijzen o, Wikimedia Commons · IJmuider Zee- en Havenmuseum, Wikimedia Commons · Jcwf, Wikimedia Commons · Johannes van der Wolk (1748 - 1843), Wikimedia Commons · Kleon3, Wikimedia Commons · Koos Raucamp / Anefo, Wikimedia Commons · Lankvelt, G. van (Fotograaf), Wikimedia Commons · Ludolf Bakhuijzen of Arend Bakhuijzen of, Wikimedia Commons · Luekk, Wikimedia Commons · MicheleLovesArt, Wikimedia Commons · Museum Rotterdam, Wikimedia Commons · N.S. (horlogemaker), Wikimedia Commons · No machine-readable author provided. Leo, Wikimedia Commons · Photograph by Mike Peel (www.mikepeel.ne, Wikimedia Commons · Ralf Roletschek (talk) - Fahrradtechnik , Wikimedia Commons · Renée Kools, Wikimedia Commons · Rijksmuseum, Wikimedia Commons · Robert de Greef, Wikimedia Commons · Sailko, Wikimedia Commons · Thomas Quine, Wikimedia Commons · Unknown, Wikimedia Commons · Unknown authorUnknown author, Wikimedia Commons · Van der Wolk, Wikimedia Commons · bertknot from scarborough, australia, Wikimedia Commons · mwibawa, Wikimedia Commons · tegelbakkerij Hoogstraat, Van der Wolk, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.