Antieke kachels
Franse, Belgische en Nederlandse hout- en kolenkachels
Gietijzeren kachels zijn gewild en vaak goed te herkennen aan merk, model en afwerking. Hier de grote merken uit Frankrijk, België en Nederland, de soorten kachels en hoe je ze dateert, met 272 foto’s van kachels uit musea en archieven.
Frankrijk: Godin en de Franse gietijzeren kachel
vanaf 1840
- Godin: Jean-Baptiste André Godin vroeg op 15 juli 1840 in Esquéhéries een octrooi aan op een kachel van gietijzer in plaats van plaatijzer. In 1846 verhuisde de gieterij naar Guise (Aisne), waar hij ook het Familistère bouwde, een woonpaleis voor zijn arbeiders. Godin werd in Frankrijk bijna een soortnaam voor kachel.
- Kenmerkend: geëmailleerd gietijzer (vaak groen, blauw, bruin of zwart gevlamd), veel decoratie in het gietwerk, en gegoten merknaam "Godin" of "Godin & Cie, Guise".
- De bekende Petit Godin (model 3720/3721): een ovale kachel van geëmailleerd gietijzer met een ontwerp uit de jaren 1930, die tot vandaag wordt gemaakt. Let dus op: een Petit Godin kan net zo goed nieuw zijn.
- Godin kookkachels en fornuizen (cuisinières) uit de 19e eeuw komen ook in Duitse en Nederlandse musea voor.
- Deville (Charleville, Ardennen): in 1846 begonnen de broers Alfred en Émile Corneau samen; in 1859 werd de gieterij Corneau Frères in de wijk Petit-Bois officieel opgericht, bekend om fijn decoratief gietwerk. Schoonzoon Albert Deville (1844–1913) en Henri Pailliette namen het over, eerst als Deville Pailliette & Cie, later Deville Charleville. Vanaf 1886 emailleerde de fabriek ook gietijzer. Een kachel met de naam Deville Pailliette is dus van na 1886.
- Poêle crapaud (paddenkachel): een lage, breed uitzittende Franse salonkachel, vaak met een opengewerkte klep zodat je hem ook als open haard kunt gebruiken.
9 foto’s
België: Leuvense kachel en Nestor Martin
19e en 20e eeuw
- De Leuvense kachel (Leuvense stoof): een vrijstaande gietijzeren kachel met een vlakke kookplaat en een lange rookpijp, in België en Zuid-Nederland in heel veel huizen.
- Nestor Martin: Belgische kachelfabrikant met een lange traditie, bekend van gietijzeren hout- en kolenkachels.
- Veel Belgische kachels lijken op Franse modellen; kijk naar de gegoten naam en plaats.
6 foto’s
Nederland: Etna, DRU, Pelgrim en anderen
19e en 20e eeuw
- DRU (Diepenbrock & Reigers, Ulft): ijzergieterij met wortels in 1754, een van de oudste bedrijven van Nederland.
- Etna (Breda): Cornelis Klep begon in 1856 een kachelsmederij; zijn zoon bouwde in 1888 de fabriek De Etna. Op zijn hoogtepunt bediende Etna het grootste deel van de Nederlandse kachel- en fornuizenmarkt; in 1983 ging de productie naar Ulft.
- Andere Nederlandse kachelmakers: Pelgrim (Gaanderen), Davo (Deventer), Asselbergs (Bergen op Zoom), Van Heijst en Jaarsma (Den Haag), en Auping (Deventer, maakte vanaf 1868 kachels en fornuizen).
- Typisch Nederlands: de potkachel, de kolomkachel en de plattebuiskachel (met platte, brede buis), later de geëmailleerde haardkachel met mica-ruitjes.
39 foto’s
Duitsland en verder
vanaf de 16e eeuw
- De oudste gietijzeren kachels waren platenkachels (vijfplatenkachel) met bijbelse voorstellingen op de platen; zie ook Haardplaten.
- In de 19e eeuw de Kanonenofen (kanonkachel, ronde potkachel), de Regulierfüllofen (vulkachel met regelbare luchttoevoer) en grote kookkachels van merken als Küppersbusch en Buderus.
191 foto’s
Zo dateer je een kachel
- Plaatijzer of gietijzer: vóór ca. 1840 waren veel kachels van plaatijzer; gegoten kachels werden in de 19e eeuw gewoon.
- Emaille: zwart gietijzer is het oudst; gekleurde emaille (groen, blauw, bruin gevlamd, crème) vooral eind 19e eeuw tot ca. 1960.
- Mica-ruitjes in de deurtjes = haard- of vulkachel, eind 19e eeuw tot ca. 1950.
- Vernikkelde sierdelen = vooral ca. 1890–1930; chroom vanaf ca. 1930.
- Merk, model en plaats staan bijna altijd in het gietwerk: op de deur, de voorkant of de kookplaat. Daarmee kun je meestal het precieze model opzoeken.
Uitgelicht: twee kachels uit de praktijk
foto’s en onderzoek: Schievink Antiek & Curiosa
Deville Pailliette & Cie N° 122, poêle crapaud
- Signatuur ingegoten op het bovenrooster: DEVILLE PAILLIETTE & Cie — N° 122 — CHARLEVILLE ARDENNES. Elk los onderdeel draagt het nummer 122; de achterpoten ook het gedeelde patroonnummer 120.A.122 (één gietmodel voor meerdere maten).
- Datering: de firmanaam Deville Pailliette bestaat pas na 1886, dus deze kachel is van na 1886; vergelijkbare exemplaren worden eind 19e/begin 20e eeuw gedateerd.
- Model: N° 122 is de grootste uit de reeks 120, 121 en 122, geleverd in ruw gietijzer of geëmailleerd. Open haardmodel zonder ruit, met opengewerkte koepelklep.
Godin kolomkachel ‘Ancienne Maison Godin’ N° 2109
- Type: calorifère hygiénique à combustion complète, een vulkachel voor cokes, zonder schudrooster maar met een schuin aflopende bodemplaat en een deur met mica-ruitjes.
- Merk en nummer: vernikkeld merkschild ‘Ancienne Maison Godin 2109’; hetzelfde nummer is ingegoten op de dekselplaat en de aansluitkraag.
- Datering: het model gaat terug op calorifère N° 109 uit het fabrieksalbum van 1897 en kreeg zijn 2100-nummer in de reeks waarmee Godin na de Eerste Wereldoorlog opnieuw begon: ca. 1921–1930.
Zo dateer je het
stap voor stap
Een rooster en een aslade wijzen op een kolenkachel; een vlakke bodem zonder rooster op een houtkachel. Veel oude kachels zijn geschikt voor allebei.
Kijk op de deur, de voorkant, de kookplaat en de achterkant naar een gegoten naam, plaats of modelnummer.
Gegoten platen met reliëf of gegoten versiering = gietijzer. Glad, dun en geklonken = plaatijzer.
Zwart gegrafiteerd, geëmailleerd (welke kleur?), vernikkeld of verchroomd: zie de dateringsregels hierboven.
Kijk of deuren, roosters, aslade, mica, kookringen en sierdelen origineel zijn; ontbrekende onderdelen bepalen veel van de waarde.
Controleer het gietijzer op scheuren, vooral in de vuurpot en de bodem; die zijn lastig te repareren.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Verder zoeken
Woordenlijst
- Potkachel
- Ronde, buikige kachel; ook kanonkachel.
- Kolomkachel
- Hoge, slanke kachel als een zuil.
- Plattebuiskachel
- Kachel met een platte, brede buis als warmtewisselaar.
- Haardkachel / vulkachel
- Kachel die je vult met kolen en lang laat branden; vaak met mica-ruitjes.
- Leuvense kachel
- Vrijstaande Belgische kachel met kookplaat.
- Mica
- Doorzichtige mineraalplaatjes in de deurtjes.
- Emaille
- Glasachtige gekleurde laag op het gietijzer.
- Gegrafiteerd
- Zwart gepoetst met kachelpoets (grafiet).
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Freilichtmuseum Roscheider Hof, Geldersch Landschap & Kasteelen, Museum Tweestromenland, Provincie Noord-Holland, Schievink Antiek & Curiosa (eigen foto), Stedelijk Museum Zutphen, Wikimedia Commons, Wikimedia Commons · 100yen, Wikimedia Commons · Baykedevries, Wikimedia Commons · Bernd Schwabe in Hannover, Wikimedia Commons · Bridge and Brother, Wikimedia Commons · CeeGee, Wikimedia Commons · Christoph Rieder, Wikimedia Commons · Concord, Wikimedia Commons · DALIBRI, Wikimedia Commons · Daderot, Wikimedia Commons · Dependability, Wikimedia Commons · Dexgollum, Wikimedia Commons · Dguendel, Wikimedia Commons · Dirtsc, Wikimedia Commons · Donarreiskoffer, Wikimedia Commons · Dorothea Witter-Rieder, Wikimedia Commons · Edelmauswaldgeist, Wikimedia Commons · Enrevseluj, Wikimedia Commons · ErwinMeier, Wikimedia Commons · Ewlyahoocom at English Wikipedia, Wikimedia Commons · FaceMePLS from The Hague, The Netherland, Wikimedia Commons · Ferdinand Keller, Wikimedia Commons · Frila, Wikimedia Commons · GFreihalter, Wikimedia Commons · Globetrotter19, Wikimedia Commons · Helge Klaus Rieder, Wikimedia Commons · Helge Rieder, Wikimedia Commons · Helge kÖLAUS Rieder, Wikimedia Commons · Holger Ellgaard, Wikimedia Commons · Jakub Formánek, Wikimedia Commons · Jarek Tuszyński, Wikimedia Commons · Ji-Elle, Wikimedia Commons · Johannes S., user Deibi at de.wikipedia, Wikimedia Commons · Jörg Blobelt, Wikimedia Commons · K-Roy, Wikimedia Commons · Karlunun, Wikimedia Commons · Kolforn (Kolforn) I'd appreciate if you , Wikimedia Commons · Lalupa, Wikimedia Commons · Liftarn, Wikimedia Commons · Lirazelf, Wikimedia Commons · Lothar Spurzem, Wikimedia Commons · Ludek, Wikimedia Commons · Maksym Kozlenko, Wikimedia Commons · Metzner, Wikimedia Commons · Nationaal Archief, Wikimedia Commons · Nemracc, Wikimedia Commons · Notwist, Wikimedia Commons · Paulo hv, Wikimedia Commons · Per Torgén, Wikimedia Commons · Photo by Joe Mabel, Wikimedia Commons · Photo: Andreas Praefcke, Wikimedia Commons · Rasbak, Wikimedia Commons · Remi Mathis, Wikimedia Commons · RupertFroehner, Wikimedia Commons · Spotter2, Wikimedia Commons · Szilas, Wikimedia Commons · Tangopaso, Wikimedia Commons · Thomas Hummel, Wikimedia Commons · Trillium1000, Wikimedia Commons · Unknown, Wikimedia Commons · Unknown authorUnknown author, Wikimedia Commons · Wiel van der Randen, Wikimedia Commons · Wiki183, Wikimedia Commons · WikiDV, Wikimedia Commons · X-Javier, Wikimedia Commons · zeit.punkt NRW (Lippische Landesbiblioth, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.

















