Oud huisraad
Strijkijzers, koffiemolens en olie- en petroleumlampen
Strijkijzers, koffiemolens en lampen staan op elke rommelmarkt. Sommige zijn echt oud en gewild, veel zijn latere kopieën of massagoed. Hier hoe je ze herkent, met 352 stukken uit musea en opgravingen.
Strijkijzers
17e–20e eeuw
- Boutstrijkijzer (box iron): een hol strijkijzer met een losse, gloeiend gemaakte ijzeren bout erin; 17e–19e eeuw, vaak van messing of ijzer.
- Massief strijkijzer (sad iron): helemaal van gietijzer, op de kachel verwarmd; vaak in sets met een losse greep (zoals de Satzeisen). 19e en begin 20e eeuw.
- Houtskoolstrijkijzer met een schoorsteentje en luchtgaatjes, en later strijkijzers op gas, spiritus en elektriciteit (vanaf ca. 1900).
- Gietijzeren strijkijzers zijn heel vaak nagemaakt als decoratie; een gave, gladde onderkant zonder slijtage is een waarschuwing.
171 stukken
Koffiemolens
18e–20e eeuw
- Wandmolens en schootmolens (een houten kistje met een slinger bovenop en een laatje) zijn het bekendst; de oudste zijn handgemaakt, later fabrieksmatig.
- Bekende merken: PeDe (Peter Dienes) en Zassenhaus uit Duitsland, DeVe uit Nederland, Peugeot uit Frankrijk. De naam staat vaak op het maalwerk of een plaatje.
- Let op: veel "antieke" koffiemolens zijn decoratiemodellen uit de 20e eeuw.
39 stukken
Olie- en petroleumlampen
16e–20e eeuw
- Olielampjes en snotneuzen van aardewerk, tin of messing, met een pit in olie of traan; tot in de 19e eeuw.
- Petroleumlampen komen na ca. 1860, toen petroleum goedkoop werd: tafel-, hang- en wandlampen met een glazen reservoir, een brander (vaak met merknaam) en een glazen kap.
- Stormlampen (lantaarns met een glazen buis en metalen kooi) voor buiten, schip en stal; vanaf eind 19e eeuw, bekende merken Feuerhand en Hasag.
- De brander is vaak gemerkt (Kosmos, Matador, Duplex); daarmee dateer je de lamp beter dan met de voet.
142 stukken
Echt oud of later?
- Slijtage op de plekken waar het voorwerp werd vastgepakt, gebruikt en schoongemaakt.
- Handgemaakte schroeven, klinknagels en vijlsporen zijn ouder dan machinale kruiskopschroeven.
- Merknamen, octrooinummers en "D.R.G.M." (Duits gebruiksmodel, vanaf 1891) helpen bij het dateren.
Zo dateer je het
stap voor stap
Messing, koper, tin en gietijzer kwamen vroeg en laat voor; bakeliet en chroom wijzen op de 20e eeuw.
Klinknagels, handgemaakte schroeven en gesmeed werk = ouder. Kruiskopschroeven en geperst plaatwerk = 20e eeuw.
Zoek naar een naam, octrooi of D.R.G.M.
Echte gebruikssporen op de juiste plaatsen.
Ontbrekende bout, maalwerk, laatje, brander of glas bepalen veel van de waarde.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Boutstrijkijzer
- Hol strijkijzer met een losse gloeiende bout.
- Satzeisen
- Set gietijzeren strijkijzers met één losse greep.
- Schootmolen
- Koffiemolen die je tussen je knieën hield.
- Snotneus
- Open olielampje met een tuitje voor de pit.
- Brander
- Het mechaniek met de pit van een petroleumlamp.
- D.R.G.M.
- Deutsches Reichsgebrauchsmuster; Duits gebruiksmodel, vanaf 1891.
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Geldersch Landschap & Kasteelen, Kasteel Huis Bergh, Museum Het Pakhuis, Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Roscheider Hof Open Air Museum, Slot Loevestein, Stedelijk Museum Zutphen, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.