Gouden en zilveren munten
Van middeleeuwse penning tot gouden tientje
Gouden en zilveren munten zijn altijd iets waard, door het metaal alleen al. De verzamelwaarde hangt af van soort, jaartal en staat. Hier de belangrijkste munten per periode, met 2.098 gouden en zilveren munten uit het Rijksmuseum en uit Engelse vondsten.
Romeinen en vroege middeleeuwen
tot ca. 1000
- Romeinse gouden aurei en solidi en zilveren denarii; later de kleine gouden tremissis en de zilveren sceatta van de Friezen en Angelsaksen (7e–8e eeuw), en de Karolingische denier.
- In Nederland zeldzame bodemvondsten; altijd melden.
13 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Hoge en late middeleeuwen
1000–1500
- Zilveren penningen en sterlingen, in Engeland vaak in stukken geknipt (halve en kwart penny).
- Vanaf de 14e eeuw de zwaardere zilveren groten en weer goud: de florijn (1252), de Engelse nobel (vanaf 1344) en Bourgondische gouden munten zoals de rijder.
965 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
16e eeuw
1500–1600
- De grote zilveren daalder (naar de Joachimsthaler van 1518) en Spaanse realen; aan het eind van de eeuw de eerste Nederlandse gouden dukaten.
357 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Republiek
1600–1795
- Zilver: leeuwendaalder, rijksdaalder, dukaton (zilveren rijder), gulden, schelling en stuiver, per provincie geslagen.
- Goud: de dukaat (ca. 3,5 gram fijn goud) en de gouden rijder (vanaf 1606); Engelse guineas (1663–1814).
657 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
19e eeuw
1795–1900
- Bataafse Republiek en Koninkrijk Holland; daarna het Koninkrijk der Nederlanden met zilveren gulden en rijksdaalder (2½ gulden) en het gouden 10-guldenstuk (6,72 gram, 900/1000).
74 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
20e eeuw
na 1900
- Het gouden tientje van Wilhelmina (1897–1933). Zilveren guldens en rijksdaalders tot in de jaren 1960 (720/1000); daarna nikkel.
24 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Metaalwaarde of verzamelwaarde?
- Metaalwaarde = gewicht × gehalte × goud- of zilverprijs. Een tientje bevat 6,048 gram fijn goud, een dukaat ongeveer 3,43 gram.
- Verzamelwaarde komt daarbovenop: zeldzame jaartallen en een mooie staat zijn veel meer waard dan het metaal.
- Geknipte en gesnoeide munten: in de middeleeuwen werden zilveren munten in stukken geknipt om wisselgeld te maken; het snoeien van de rand was strafbaar.
- Pas op voor vervalsingen: verkeerd gewicht, verkeerde klank, gegoten in plaats van geslagen, of verguld/verzilverd. Weeg altijd na.
Zo dateer je het
stap voor stap
Een fijne weegschaal (0,01 gram) is het belangrijkste gereedschap. Vergelijk met het officiële gewicht.
Lees naam, land en jaartal; daarmee vind je de soort.
Kijk naar slijtage op de hoogste punten, krassen, gaatjes en schoonmaaksporen.
Klopt het gewicht, de diameter en de randafwerking? Bij twijfel naar een munthandel of de Koninklijke Nederlandse Munt.
Een gouden munt uit de bodem moet in Nederland gemeld worden (meldplicht bij archeologische vondsten).
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Dukaat
- Gouden handelsmunt van ca. 3,5 gram fijn goud.
- Rijder
- Gouden munt met een ruiter te paard.
- Tientje
- Gouden 10-guldenstuk (1875–1933).
- Fijn goud
- De hoeveelheid zuiver goud in een munt.
- Gehalte
- Het aandeel goud, bijvoorbeeld 900/1000.
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Portable Antiquities Scheme (Engeland), Rijksmuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.