Gewichten en ijkmerken
Muntgewichten, nestgewichten en jaarletters van de ijk
Koperen gewichten, muntgewichtjes en maten zijn goed te dateren aan hun ijkmerken: vanaf 1820 kreeg elk Nederlands gewicht bij de keuring een jaarletter, net als zilver. Hier de regels per periode, met 990 gewichten uit musea en opgravingen.
Middeleeuwen en 16e eeuw
tot ca. 1600
- Gewichten van lood en brons/messing, vaak met een stadsmerk.
- Muntgewichten: kleine vierkante koperen gewichtjes waarmee wisselaars controleerden of goud- en zilvermunten zwaar genoeg waren; vaak met de afbeelding van de munt erop.
637 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Stadsijk
ca. 1600–1820
- Elke stad ijkte zelf. Het merk was een stadswapen met een jaartal of een jaarletter. In Amsterdam schreef een publicatie uit 1670 voor dat maten en gewichten de "letter van dit jaar" kregen.
- In Groningen: het hartschild uit het stadswapen, met vóór 1750 een jaarletter en daarna de laatste twee cijfers van het jaartal.
- Let op: een getal als 66 is niet automatisch 1666; het kan ook een ijkersmerk zijn.
- Nestgewichten (in elkaar passende kopjes, vaak uit Neurenberg) en loden gewichten voor de gewone man.
316 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Metriek stelsel, eerste periode
1820–1869
- Op 1 januari 1820 werd het metrieke stelsel ingevoerd. Loden en stenen gewichten waren vanaf toen verboden.
- Landelijke arrondissementsijkers sloegen bij elke keuring de lopende jaarletter en hun eigen merkje.
- Nederlandse namen voor metrieke maten: Ned. pond (1 kg), Ned. ons (100 g), lood (10 g), wigtje (1 g), korrel (0,1 g).
- Het eerste alfabet liep van 1820 tot 1844; de vorm van de letter lag toen nog niet vast, en tot 1836 werd de letter soms zonder stempelveld geslagen.
9 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Jaarletter en ijkkantoor
1870–1975
- Bij de eerste ijk: de jaarletter plus het nummer van het ijkkantoor in een kenmerkend stempelveld; het persoonlijke merk van de ijker verdwijnt.
- Nederland gebruikte van 1820 tot 1975 in totaal zes alfabetten; door de verschillende lettervormen is een gewicht tot op het jaar te dateren.
4 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Jaartalmerk
1975–1998
- Vanaf 1975 een jaartalmerk (cijfers) in plaats van een letter, in verband met de Europese regels; knopgewichten van het internationale model kwamen vanaf 1965.
Zo lees je de merken
- Veel jaarletters op één gewicht = vaak herijkt. De oudste letter is de eerste keuring, en die dateert het gewicht.
- Opschrift: vóór 1820 op gewichten onder 1 pond meestal geen opschrift; 1820–1869 oude Nederlandse namen (Ned. pond, ons, lood, wigtje); later KG en G.
- De volledige tabel met jaarletters per jaar staat bij de Gewichten en Maten Verzamelaars Vereniging en op oudegewichtjes.nl (zie Verder zoeken).
Jaarletters van de ijk
Nederland, 1820–1913
Deze jaarletters zijn gecontroleerd aan de hand van gedateerde, gedocumenteerde gewichten. Let op: dezelfde letter komt in verschillende alfabetten terug (bijvoorbeeld de A van 1820 en de A van 1869). Het verschil zit in de vorm van de letter en het stempelveld, en vanaf 1870 staat er een ijkkantoornummer naast. Jaren die hier ontbreken, hebben we nog niet kunnen controleren: kijk daarvoor in de volledige tabel op oudegewichtjes.nl.
| Letter | Jaar | Toelichting |
|---|---|---|
| A t/m R | 1820–1836 | Eerste alfabet, hoofdletters; A = 1820, R = 1836. Lettervorm nog niet voorgeschreven: veel varianten, ook zonder stempelveld. |
| U | 1839 | |
| V | 1840 | |
| g | 1851 | Tweede alfabet, kleine letters. |
| k | 1854 | |
| A | 1869 | Derde alfabet, hoofdletters, met ijkkantoormerk vanaf 1870. |
| B | 1870 | |
| C | 1871 | |
| D | 1872 | |
| E | 1873 | |
| L | 1878 | |
| N | 1879 | |
| P | 1880 | |
| Q | 1881 | |
| R | 1882 | |
| S | 1883 | |
| T | 1884 | |
| U | 1885 | |
| V | 1886 | |
| X | 1887 | |
| Y | 1888 | |
| Z | 1889 | |
| a | 1890 | Vierde alfabet, kleine letters. |
| b | 1891 | |
| c | 1892 | |
| d | 1893 | |
| f | 1894–1895 | Vanaf 1894 geldt één letter voor twee jaar. |
| g | 1896–1897 | |
| h | 1898–1899 | |
| k | 1900–1901 | |
| n | 1902–1903 | |
| t | 1912–1913 |
Bronnen: goudenzilverweging.nl (beschreven gewichten met al hun jaarletters) en oudegewichtjes.nl (de A van 1820 tot en met de R van 1836). Na 1975: een jaartalmerk in cijfers.
Loden blokgewichten
tot 1820
- Gewichten van lood waren goedkoop en veel gebruikt in winkels, op markten en in huis. Ze zijn vaak blok-, schijf- of schildvormig en dragen een stadsmerk, ijkmerk of gewichtsaanduiding.
- In Nederland werden loden gewichten met het metrieke stelsel van 1820 verboden; een loden gewicht met ijkmerk is dus bijna altijd van vóór 1820.
- In Engeland zijn veel middeleeuwse en latere loden gewichten gevonden met een kroon of een stempel; in het register staan er honderden uit de Engelse vondstendatabank.
- Let op het verschil met vislood en netverzwaringen (vaak met een gat in het midden en zonder merk) en met lakenloodjes (twee schijfjes).
Zo dateer je het
stap voor stap
Lood of steen = bijna altijd vóór 1820. Messing en brons kwamen in alle periodes voor.
Muntgewicht (klein, vierkant, met muntbeeld), nestgewicht (kopjes in elkaar), knop- of krukgewicht (19e–20e eeuw), schijfgewicht.
Ned. pond, ons, lood, wigtje of korrel = 1820–1869. KG, G of 500 G = later.
Zoek de oudste letter en zoek die op in de jaarlettertabel.
Een nummer in een stempelveld naast de letter = na 1870.
Twee cijfers in plaats van een letter = na 1975.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Verder zoeken
Woordenlijst
- IJk
- Officiële keuring van maten en gewichten.
- Herijk
- Herhaalde keuring; elke keer een nieuwe jaarletter.
- Jaarletter
- Letter die het jaar van de keuring aangeeft.
- IJkkantoormerk
- Nummer van het ijkkantoor, vanaf 1870.
- Muntgewicht
- Klein gewichtje voor het controleren van munten.
- Nestgewicht
- Set kopjes die in elkaar passen.
- Ned. pond
- 1 kilogram (1820–1869).
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Bodemvondstenregister Schatbaar, Portable Antiquities Scheme (Engeland), Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.