SchatbaarDeterminatiekaartScan een object
☰ MenuDeterminatiekaart
Schatbaar

Gewichten en ijkmerken

Muntgewichten, nestgewichten en jaarletters van de ijk · determinatiekaart

Per periode

Middeleeuwen en 16e eeuw tot ca. 1600
  • Gewichten van lood en brons/messing, vaak met een stadsmerk.
  • Muntgewichten: kleine vierkante koperen gewichtjes waarmee wisselaars controleerden of goud- en zilvermunten zwaar genoeg waren; vaak met de afbeelding van de munt erop.
Stadsijk ca. 1600–1820
  • Elke stad ijkte zelf. Het merk was een stadswapen met een jaartal of een jaarletter. In Amsterdam schreef een publicatie uit 1670 voor dat maten en gewichten de "letter van dit jaar" kregen.
  • In Groningen: het hartschild uit het stadswapen, met vóór 1750 een jaarletter en daarna de laatste twee cijfers van het jaartal.
  • Let op: een getal als 66 is niet automatisch 1666; het kan ook een ijkersmerk zijn.
  • Nestgewichten (in elkaar passende kopjes, vaak uit Neurenberg) en loden gewichten voor de gewone man.
Metriek stelsel, eerste periode 1820–1869
  • Op 1 januari 1820 werd het metrieke stelsel ingevoerd. Loden en stenen gewichten waren vanaf toen verboden.
  • Landelijke arrondissementsijkers sloegen bij elke keuring de lopende jaarletter en hun eigen merkje.
  • Nederlandse namen voor metrieke maten: Ned. pond (1 kg), Ned. ons (100 g), lood (10 g), wigtje (1 g), korrel (0,1 g).
  • Het eerste alfabet liep van 1820 tot 1844; de vorm van de letter lag toen nog niet vast, en tot 1836 werd de letter soms zonder stempelveld geslagen.
Jaarletter en ijkkantoor 1870–1975
  • Bij de eerste ijk: de jaarletter plus het nummer van het ijkkantoor in een kenmerkend stempelveld; het persoonlijke merk van de ijker verdwijnt.
  • Nederland gebruikte van 1820 tot 1975 in totaal zes alfabetten; door de verschillende lettervormen is een gewicht tot op het jaar te dateren.
Jaartalmerk 1975–1998
  • Vanaf 1975 een jaartalmerk (cijfers) in plaats van een letter, in verband met de Europese regels; knopgewichten van het internationale model kwamen vanaf 1965.

Zo lees je de merken

  • Veel jaarletters op één gewicht = vaak herijkt. De oudste letter is de eerste keuring, en die dateert het gewicht.
  • Opschrift: vóór 1820 op gewichten onder 1 pond meestal geen opschrift; 1820–1869 oude Nederlandse namen (Ned. pond, ons, lood, wigtje); later KG en G.
  • De volledige tabel met jaarletters per jaar staat bij de Gewichten en Maten Verzamelaars Vereniging en op oudegewichtjes.nl (zie Verder zoeken).

Stappenplan

  1. Materiaal: Lood of steen = bijna altijd vóór 1820. Messing en brons kwamen in alle periodes voor.
  2. Vorm: Muntgewicht (klein, vierkant, met muntbeeld), nestgewicht (kopjes in elkaar), knop- of krukgewicht (19e–20e eeuw), schijfgewicht.
  3. Opschrift: Ned. pond, ons, lood, wigtje of korrel = 1820–1869. KG, G of 500 G = later.
  4. Jaarletters: Zoek de oudste letter en zoek die op in de jaarlettertabel.
  5. IJkkantoor: Een nummer in een stempelveld naast de letter = na 1870.
  6. Jaartal: Twee cijfers in plaats van een letter = na 1975.

Meer voorbeelden en het zoekbare register: schatbaar.nl/gewichten.html · Wat is het waard? Scan het op schatbaar.nl

Terug naar het register