Gespen, sleutels en ringen
Veelgevonden metaal uit de bodem
Gespen, sleutels en ringen horen bij de meest gevonden metalen voorwerpen. Hun vorm veranderde met de mode en de techniek, en dat maakt ze goed te dateren. Hier de ontwikkeling, met 1.455 stukken uit musea en opgravingen.
Middeleeuwen
tot 1500
- Gespen: gegoten koperlegering, ovaal of D-vormig, vaak met een gespplaat aan de riem.
- Sleutels met een holle steel (voor een pen in het slot) en eenvoudige baard.
- Ringen: bronzen en zilveren vingerringen, soms met een ingegraveerde tekst of een eenvoudige zegel.
575 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
16e en 17e eeuw
1500–1700
- Dubbele gespen (achtvormig) en kleine schoengespen.
- Sleutels met massieve steel en een ingewikkelde baard; versierde oog.
- Zegelringen met wapen of huismerk, gouden ringen met email of steen.
486 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
18e eeuw
1700–1800
- Grote schoengespen en kniegespen in messing, zilver of staal; rond 1800 verdwijnen ze door veters.
- Sleutels steeds fijner bewerkt; ringen met stenen en haarwerk.
148 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
19e en 20e eeuw
na 1800
- Gestanste riem- en uniformgespen, fabriekssleutels (na de cilindersloten van de 19e eeuw), gouden en doublé ringen.
158 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Waar let je op?
- Gegoten en dik = meestal ouder; gestanst uit plaat = 19e eeuw en later.
- Holle sleutelsteel = vroeg; massief en met een fijne baard = later.
- Een ring met keurmerk dateer je via de zilver- en goudmerken.
Zo dateer je het
stap voor stap
Gesp, sleutel of ring?
Gegoten, gesmeed of gestanst.
Vergelijk de vorm met gedateerde stukken in het register.
Kijk naar keurmerken, maker- of stadsmerken.
Bijzondere bodemvondsten meld je bij de gemeente of provincie.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Gespplaat
- Het plaatje waarmee de gesp aan de riem vastzit.
- Angel
- De pen van de gesp.
- Baard
- Het deel van de sleutel dat in het slot draait.
- Zegelring
- Ring met een gegraveerd wapen of merk om in was te drukken.
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Geldersch Landschap & Kasteelen, Portable Antiquities Scheme (Engeland), Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Slot Loevestein, Stedelijk Museum Zutphen (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.