SchatbaarScan een object
☰ MenuFries antiek

Fries antiek

Oorijzers, Fries zilver, stoel- en staartklokken

Friesland heeft een eigen antiektraditie: zilveren en gouden oorijzers van de klederdracht, Fries zilver met eigen stadskeuren, brandewijnkommen en knottekistjes, en de bekende Friese stoel- en staartklokken. Hier een eerste overzicht, met 203 stukken uit musea en vrije bronnen.

17e eeuw

1600–1700

  • Brandewijnkommen: zilveren kommen met twee oren, gebruikt bij feesten en kraamvisites, typisch voor Friesland en Groningen.
  • Het voorloper-oorijzer: een smalle metalen beugel om het hoofd, onder de kap.

45 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

18e eeuw

1700–1800

  • Fries zilver bloeit: stadskeuren van Leeuwarden, Sneek, Bolsward, Franeker, Harlingen, Dokkum en andere steden; knottekistjes en loderein-doosjes.
  • De Friese stoelklok: een wandklok op een houten "stoel", met beschilderde wijzerplaat en vaak versierde zijkanten.

110 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

19e eeuw

1800–1900

  • Het oorijzer wordt een brede, glanzende kap van zilver of goud met versierde uiteinden (boeken), gedragen bij de zondagse dracht.
  • De Friese staartklok met de slinger in een lange kast (de staart); veel klokken uit Joure en omgeving.

31 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

20e eeuw

na 1900

  • De klederdracht verdwijnt; oorijzers en klokken worden verzamel- en erfstukken. Veel latere klokken zijn reproducties.

15 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Waar let je op?

  • Fries zilver dateer en plaats je met de keurmerken: stadsmerk, jaarletter en meesterteken (zie Zilvermerken).
  • Oorijzers: de breedte, het materiaal (zilver of goud) en de versiering van de boeken veranderden met de tijd; latere oorijzers zijn breder.
  • Klokken: kijk naar het uurwerk (handwerk of fabriek), de wijzerplaat en of kast en uurwerk bij elkaar horen; veel stoel- en staartklokken zijn later samengesteld of nagemaakt.

Zo dateer je het

stap voor stap

1. Soort
Oorijzer, zilver, klok of munt.
2. Merken
Zilvermerken, maker op de wijzerplaat of het uurwerk.
3. Vorm en versiering
Vergelijk met de voorbeelden per periode.
4. Echtheid
Let op samengestelde klokken en latere oorijzers.

Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.

Register

zoeken, filteren en bladeren

Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.

🖨 Print de determinatiekaart (A4) ›

Woordenlijst

Oorijzer
Zilveren of gouden hoofdsieraad van de klederdracht.
Knottekistje
Zilveren doosje, geschenk bij verloving.
Brandewijnkom
Zilveren kom met twee oren voor brandewijn met rozijnen.
Stoelklok
Friese wandklok op een houten stoel.
Staartklok
Wandklok met de slinger in een lange kast.

Bronnen

  • Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Rijksmuseum (via Commons), Stedelijk Museum Zutphen, Wikimedia Commons · (zilversmid), Wikimedia Commons · Amsterdam Museum, Wikimedia Commons · Carillonnl, Wikimedia Commons · Daderot, Wikimedia Commons · Donald Trung Quoc Don (Chữ Hán: 徵國單) - W, Wikimedia Commons · Friedrich Wilhelm, II, Koning van Pruiss, Wikimedia Commons · Gerrit Hesman, Wikimedia Commons · Jane023, Wikimedia Commons · Jim van der Mee from Netherlands, Wikimedia Commons · John Lodge, engraver. William Clarke, au, Wikimedia Commons · Kees Swart, Wikimedia Commons · Lankvelt, G. van (Fotograaf), Wikimedia Commons · Loos, Daniël Friedrich, 1735-1819, Wikimedia Commons · Lucie van Dam van Isselt, Wikimedia Commons · Meester met drie pluimen in contour (zil, Wikimedia Commons · N.S. (horlogemaker), Wikimedia Commons · No machine-readable author provided. Leo, Wikimedia Commons · Quistnix!, Wikimedia Commons · Rijksmuseum, Wikimedia Commons · Schulman bv, Wikimedia Commons · SriMesh, Wikimedia Commons · Th. Fink Veringen, Wikimedia Commons · The Swedish History Museum, Stockholm fr, Wikimedia Commons · Unknown, Wikimedia Commons · Unknown authorUnknown author, Wikimedia Commons · Werner, Adam Rudolph, 1722-1784, Wikimedia Commons · Woude, Pier van der (zilversmid), Wikimedia Commons · artwork: Scholte Janssen II, foto Rijksm, Wikimedia Commons · mwibawa, Wikimedia Commons · onbekend, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
  • De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.
Wat is jouw Friese stuk waard? Scan het met Schatbaar
ScannenScan een objectPrijzenVeelgestelde vragenInloggen
Handig bij kopen en verkopenWat mag ik bieden?Advertentie delenMijn voorraad
NaslagAlle registersMakers opzoekenEcht of nagemaakt?BodemvondstenZilvermerkenPorselein­merkenKleipijpenAntieke kachels
Voor detectoristenBodemvondst meldenDeterminatiekaartenWat heb ik gevonden?
Oefen je oogStijl herkennenDagelijkse quiz