SchatbaarScan een object
☰ MenuTegels dateren

Tegels dateren

Van middeleeuwse plavuis tot Makkumer bijbeltegel

Oude tegels zijn goed te dateren als je weet waar je op moet letten: de dikte, het formaat, de kleur en vooral het hoekmotief. Hier de ontwikkeling per periode, met 1462 tegels en tableaus uit musea en opgravingen, waarvan 1442 met een datering van het museum.

Middeleeuwse vloertegels

tot ca. 1500

  • Roodbakkende vloertegels (plavuizen), vaak met witte slibversiering of een ingestempeld motief (lelie, wapen, dier) onder loodglazuur.
  • Gemaakt in kloosters en steden; dik en zwaar.

79 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Vroege majolica

ca. 1500–1580

  • De eerste majolica: tinglazuur waarop in kleur wordt geschilderd, met Italiaanse en Vlaamse invloed (Antwerpen).
  • Vooral vloertegels en veelkleurige patronen; zeer dik, vaak 2 cm of meer.

128 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Polychrome tegels

ca. 1580–1620

  • Polychroom: blauw, oranje, geel en groen. Granaatappels, druiven, tulpen, sterren en dieren in een cirkel of ruit met kwartrozetten in de hoeken.
  • Rond 1590 standaardiseren tegelzetters de maat op 5 duim: ca. 13–13,5 cm. Nog dik: ongeveer 1,5 tot 2 cm.
  • Hoekmotieven: lelie (Franse of Bourgondische lelie) en de voluut.

246 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Blauw komt op, grote ossenkop

ca. 1620–1650

  • Blauw wordt steeds gewoner, onder invloed van het Chinese porselein. Het Chinese Wanli-hoekmotief verschijnt.
  • De grote ossenkop wordt het belangrijkste hoekmotief: fors en grof getekend.
  • Ruiters, soldaten (naar prenten van Jacob de Gheyn), bloemvazen, dieren. Dikte rond 1,2–1,4 cm.

249 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Blauw, kleine ossenkop en spinnekop

ca. 1650–1700

  • Vrijwel alleen nog blauw. Tegels dunner dan 12 mm zijn van na ca. 1650.
  • De ossenkop wordt klein; vanaf de tweede helft van de 17e eeuw komt het spinnekopje, omdat het makkelijk en snel te schilderen was.
  • Kinderspelen, landschappen, schepen, zeemonsters, beroepen. Soms de omtrek in mangaan (een paarse trek).

324 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

De 18e eeuw

1700–1800

  • Dun: ongeveer 7 tot 9 mm. Spinnekop, ranke hoekstrepen met krulletjes, of geen hoekmotief.
  • Naast blauw veel mangaan (paars), ook gesponst als achtergrond.
  • Bijbeltegels, kinderspelen, landschappen in een cirkel, en grote tegeltableaus. Grote centra: Rotterdam, Harlingen, Makkum, Utrecht.

295 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

De 19e eeuw

1800–1900

  • De productie verschuift naar Harlingen, Makkum en Utrecht. Oude voorbeeldtekeningen (sponsen) blijven lang in gebruik, dus motieven lijken soms ouder dan de tegel.
  • Utrechtse tegels: een ossenkop met rechte hoeken. Dunner en strakker, vaak tableaus en bijbeltegels.
  • Eind 19e eeuw de eerste fabrieksmatig gemaakte tegels, en Art nouveau.

104 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Na 1900

20e eeuw

  • Industriële tegels en Art nouveau/Art deco; Makkum en andere bedrijven maken ook kopieën van 17e-eeuwse tegels. Let dus op: een oud motief zegt niets zonder de dikte, de klei en de achterkant.

17 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen

Hoekmotieven

de snelste aanwijzing

  • Kwartrozet (kwart bloem in elke hoek, met cirkel of ruit eromheen): ca. 1580–1625, polychroom.
  • Lelie / voluut: vooral begin 17e eeuw; de voorloper van de ossenkop. De lelie bleef nog lang in gebruik.
  • Wanli: Chinees aandoend randmotief naar het porselein uit de Wanli-periode; ca. 1620–1650.
  • Grote ossenkop: fors, met een duidelijk "kopje" en "horens"; ca. 1620–1660. Na de lelie het meest gebruikte hoekmotief.
  • Kleine ossenkop: tegen het einde van de 17e eeuw en vroege 18e eeuw veel kleiner.
  • Spinnekop (spinnetje): vanaf de tweede helft van de 17e eeuw, en tot in de 20e eeuw; daarom alleen niet genoeg om te dateren.
  • Ranke hoekstrepen met krul, of geen hoekmotief: vooral 18e eeuw.
  • Meander, anjer, palmet: als hoekmotief of rand op tableaus; kijk vooral naar de combinatie met dikte en kleur.

Zo dateer je een tegel

in zes stappen

1. Meet de dikte
Ongeveer 2 cm = ca. 1580–1600. Rond 1,5 cm = begin 17e eeuw. Dunner dan 12 mm = na ca. 1650. 7–9 mm = 18e eeuw. Rond 6 mm = 19e eeuw of later. Let op: haardtegels werden later soms extra dik gemaakt (dobbele).
2. Meet het formaat
Rond 13–13,5 cm is het gewone Nederlandse formaat sinds ca. 1590; vroege tegels zijn groter en wisselender. Precies haaks en overal even dik wijst op fabriekswerk.
3. Kijk naar de kleur
Veelkleurig (oranje, geel, groen) = vooral tot ca. 1640. Alleen blauw = vanaf ca. 1625. Paars (mangaan) = vooral 18e eeuw.
4. Het hoekmotief
Kwartrozet, lelie, grote ossenkop, kleine ossenkop, spinnekop: zie hierboven.
5. De voorstelling
Granaatappels en dieren in een cirkel = vroeg 17e. Ruiters en soldaten = ca. 1620–1650. Kinderspelen en landschappen = eind 17e/18e. Bijbeltegels = 18e en 19e eeuw.
6. De achterkant
Kijk naar de klei (geel, rood, bleek), oude kalkmortel en de afgeschuinde zijkanten. Een strakke, gladde fabrieksachterkant of een merkstempel wijst op later werk of een kopie.

Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie. Voorbeeldtekeningen gingen soms eeuwen mee, en er zijn veel latere kopieën van 17e-eeuwse tegels.

Register

zoeken, filteren en bladeren

Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.

Woordenlijst

Majolica
Aardewerk met tinglazuur, beschilderd in kleur; de vroege Nederlandse tegels (16e en begin 17e eeuw).
Tinglazuur
Wit, ondoorzichtig glazuur met tin, waarop wordt geschilderd.
Polychroom
Veelkleurig: blauw, oranje, geel, groen.
Mangaan
Paarsbruine kleur; vooral in de 18e eeuw.
Hoekmotief
Klein motief in de hoeken, dat met de buurtegels een patroon vormt.
Ossenkop
Hoekmotief dat lijkt op een stierenkop met horens; groot (ca. 1620–1660) of klein (eind 17e eeuw).
Spinnekop
Hoekmotief als een spinnetje; vanaf de tweede helft van de 17e eeuw.
Kwartrozet
Een kwart bloem in elke hoek; vroege polychrome tegels.
Spons
Doorgeprikte voorbeeldtekening waarmee het motief op de tegel werd overgebracht; ging soms eeuwen mee.
Tableau
Voorstelling over meerdere tegels samen.
Plavuis
Ongeglazuurde of loodgeglazuurde vloertegel.
Dobbele
Extra dikke tegel, o.a. voor haarden.

Bronnen

  • Rijksmuseum Amsterdam: wandtegels, vloertegels en tegeltableaus met datering en afmetingen (CC0 / publiek domein)
  • Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (Huis van Hilde): gedateerde bodemvondsten met hoekmotief en voorstelling; Batavialand; Stedelijk Museum Zutphen; Slot Loevestein; Kasteel Huis Bergh, via Europeana (licentie bij elke tegel)
  • Ter controle van de dateringen (niet overgenomen): Wikipedia, Oudhollandse tegels en Wandtegels en de Tachtigjarige Oorlog; Oud Nieuw-Holland (ONH); literatuur over Nederlandse tegels van J. Pluis en het Nederlands Tegelmuseum

Bij elke tegel staan het museum of depot en de licentie; datering en beschrijving zijn die van de bron. De dateringen per kenmerk zijn gemiddelden; een enkele tegel kan afwijken.

Wat zijn jouw tegels waard? Scan ze met Schatbaar
ScannenScan een objectPrijzenVeelgestelde vragenInloggen
Handig bij kopen en verkopenWat mag ik bieden?Advertentie delenMijn voorraad
NaslagAlle registersMakers opzoekenEcht of nagemaakt?BodemvondstenZilvermerkenPorselein­merkenKleipijpenAntieke kachels
Voor detectoristenBodemvondst meldenDeterminatiekaartenWat heb ik gevonden?
Oefen je oogStijl herkennenDagelijkse quiz