Steengoed en baardmankruiken
Van Siegburg en Raeren tot Frechen en het Westerwald
Rijnlands steengoed is na de kleipijp de meest gevonden bodemvondst van Nederland: kannen, kruiken, baardmankruiken en scherven. Glazuur, kleur van de scherf, de voet en het gezicht van de baardman vertellen hoe oud een stuk is en waar het vandaan komt. Hier de ontwikkeling per periode, met 2125 stukken uit musea en opgravingen, waarvan 1962 met een datering van het museum.
Proto-steengoed en vroeg steengoed
ca. 1200–1350
- Rond 1200 lukt het in het Rijnland om klei zo heet te stoken (ca. 1200–1300 °C) dat de scherf sintert: hard, dicht en waterdicht. Eerst proto-steengoed en bijna-steengoed, nog wat poreus.
- Kannen met een geknepen standvoet (golvende voetrand) en draairibbels; vaak bruin of ongeglazuurd.
257 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Siegburg, Langerwehe en Raeren
ca. 1350–1500
- Siegburg: lichte, grijswitte scherf, vaak ongeglazuurd met een rode gloed (vlamvlekken); slanke Jacobakannen met geknepen voet en trechterbekers.
- Langerwehe en Raeren: bruine of paarsbruine oppervlakken, ook met geknepen voet. Dit zijn de kannen die je in Nederland veel als bodemvondst vindt.
300 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
De bloeitijd: Keulen, Frechen, Raeren, Siegburg
ca. 1500–1600
- De gouden eeuw van het Rijnlandse steengoed. Keulen en Frechen: bruin, gevlekt zoutglazuur (tijgerglazuur), met eikenranken, rozetten en de eerste baardmangezichten en medaillons.
- Siegburg: wit steengoed met fijn reliëf, hoge Schnellen (taps toelopende bekers) met bijbelse en wapenvoorstellingen, vaak gedateerd.
- Raeren: bruine kannen met fries rond de buik (boerendans, bijbelse taferelen), vaak met jaartal (1570–1600).
478 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Baardmankruiken en Westerwald
ca. 1600–1700
- De baardmankruik (Bartmann, Engels: bellarmine) wordt massagoed uit Frechen: een bolle kruik met een baardig masker op de hals en een of meer medaillons op de buik.
- Het gezicht wordt in deze eeuw steeds grover en schematischer: van een levendig, fijn gezicht rond 1550–1600 naar een stijf masker met streepjesbaard rond 1650–1700.
- Westerwald (Grenzau, Höhr): grijs steengoed met kobaltblauw en later ook mangaanpaars, met ingekraste en gestempelde patronen. Kannen, pullen en kruiken; vaak met het monogram van een vorst (GR = George Rex, Engelse export).
477 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
De 18e eeuw
1700–1800
- Westerwalds grijs-blauw domineert: kannen, kruiken, inktpotten, kamerpotten. Decor eenvoudiger, veel ingekraste bloemen en rozetten.
- Baardmankruiken worden zeldzamer; het masker is soms nog maar een vage vorm.
- In Engeland (Fulham, Nottingham, Staffordshire) eigen steengoed; in de Lage Landen o.a. Bouffioulx en Bergen op Zoom.
249 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
19e eeuw: mineraalwater en historisme
1800–1900
- De grote tijd van de mineraalwaterkruiken: cilindrische kruiken met een gestempeld merk van de bron (bijv. Selters) op de schouder, vooral uit het Westerwald.
- Historisme: fabrieken in het Westerwald en Raeren maken in de 19e eeuw kopieën en navolgingen van 16e-eeuwse kannen en baardmannen. Die zijn vaak strakker, gladder en regelmatiger dan de oude.
147 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Na 1900
20e eeuw
- Gebruiksgoed (zuurkoolpotten, kruiken, inmaakpotten) en sierkeramiek; Westerwald-stijl wordt als souvenir gemaakt.
- Let op: veel "oude" baardmankruiken en kannen te koop zijn 19e- of 20e-eeuwse kopieën.
54 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
De baardmankruik
zo dateer je het gezicht
- Ca. 1520–1580 (Keulen, vroeg Frechen): fijn, levendig, natuurlijk gezicht met krullende baard; de kruik is vaak slank.
- Ca. 1580–1620: nog goed gemodelleerd, de baard in losse lokken; medaillons met wapens van steden, vorsten of handelshuizen, soms met jaartal.
- Ca. 1620–1680: het masker wordt grover, met een stijve, gestreepte baard; de kruik bol en kort. Massaproductie in Frechen, ook voor de VOC.
- Na ca. 1680: sterk vereenvoudigd, bijna een karikatuur; soms alleen nog een vormloze klodder.
- Medaillons helpen bij het dateren: een wapen van Amsterdam of van een vorst, een rozet, of een jaartal. Medaillons met initialen zijn vaak van handelaren.
- Bodem: oude kruiken hebben een ruwe, vlakke bodem, vaak met afdruk van het snijdraad (schelpvormige lijnen); latere kopieën zijn vaak regelmatiger.
Zo dateer je steengoed
in zes stappen
Kijk naar een breukvlak of de onderkant: steengoed is hard en dicht (je kunt het niet krassen met een mes). Wit-grijs = Siegburg of Westerwald; grijs tot bruin = Raeren, Langerwehe, Keulen, Frechen.
Ongeglazuurd met rode vlammen = Siegburg (14e–16e eeuw). Bruin gevlekt zoutglazuur (tijgerglazuur) = Keulen/Frechen, 16e–17e eeuw. Grijs met kobaltblauw (en paars) = Westerwald, vanaf ca. 1600.
Geknepen (golvende) standvoet = middeleeuws tot 15e eeuw. Vlakke bodem met snijdraadsporen = 16e eeuw en later.
Jacobakan en trechterbeker = 14e–15e eeuw. Schnelle = 16e eeuw. Baardmankruik = ca. 1520–1700. Cilindrische mineraalwaterkruik met bronstempel = 18e–19e eeuw.
Veel 16e- en 17e-eeuws steengoed draagt een jaartal in het reliëf of het medaillon. Dat jaartal is van de mal: de kan kan iets later gemaakt zijn, en historiserende kopieën nemen het oude jaartal over.
19e-eeuwse kopieën zijn vaak strakker, gladder en lichter, met scherpe, regelmatige details en een nette bodem. Gebruikssporen, kalkaanslag en oude reparaties wijzen eerder op een origineel.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie. Mallen en jaartallen gingen soms lang mee, en in de 19e eeuw zijn veel kopieën gemaakt.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Steengoed
- Keramiek gebakken op zo hoge temperatuur dat de scherf sintert: hard, dicht en waterdicht.
- Zoutglazuur
- Glazuur dat ontstaat door zout in de hete oven te gooien; geeft een glanzend, licht putjesachtig "sinaasappelhuid"-oppervlak.
- Tijgerglazuur
- Bruin gevlekt zoutglazuur van Keulen en Frechen.
- Baardman / Bartmann / bellarmine
- Kruik met een baardig masker op de hals.
- Medaillon
- Rond of ovaal opgelegd reliëf op de buik, met wapen, rozet, initialen of jaartal.
- Schnelle
- Hoge, taps toelopende beker, vooral uit Siegburg, 16e eeuw.
- Jacobakan
- Slanke kan met geknepen voet, 14e–15e eeuw (genoemd naar Jacoba van Beieren).
- Geknepen standvoet
- Voet waarvan de rand met de vingers in golven is geknepen; middeleeuws.
- Westerwald
- Gebied in Duitsland (Grenzau, Höhr) bekend om grijs steengoed met blauw; vanaf ca. 1600.
- GR
- Monogram George Rex op Westerwalds exportgoed voor Engeland (18e eeuw).
Bronnen
- Rijksmuseum Amsterdam: steengoed en baardmankruiken met datering, o.a. uit VOC-wrakken (CC0 / publiek domein)
- Provincie Noord-Holland (archeologisch depot, met typecodes), Batavialand, Slot Loevestein, Rijksmuseum van Oudheden, Geldersch Landschap & Kasteelen, Kasteel Huis Bergh, Museum Het Pakhuis, Badisches Landesmuseum Karlsruhe, LVR-Freilichtmuseum Kommern en de Portable Antiquities Scheme, via Europeana (licentie bij elk stuk)
- Ter controle van de dateringen: O. von Falke, Das rheinische Steinzeug (Berlijn 1908) en M.L. Solon, The Ancient Art Stoneware of the Low Countries and Germany (Londen 1892), beide rechtenvrij
Bij elk stuk staan het museum of depot en de licentie; datering en beschrijving zijn die van de bron. De dateringen per kenmerk zijn gemiddelden; een enkel stuk kan afwijken.