Speelgoed uit de bodem
Knikkers, poppengoed, tollen en bikkels
Kinderen verloren altijd al speelgoed: knikkers, tinnen en loden poppengoedjes, tollen, bikkels en pijpaarden popjes worden veel gevonden. Hier een overzicht, met 647 stukken uit musea en opgravingen.
Middeleeuwen
tot 1500
- Pijpaarden popjes en ruitertjes, kleine aardewerken kannetjes, tollen van hout en been, bikkels van schapenbotjes.
24 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
16e en 17e eeuw
1500–1700
- Poppengoed van tin en lood: bordjes, kannetjes, kandelaartjes, ruitertjes en soldaatjes. Miniatuur aardewerk (bordjes, grapjes).
- Knikkers van klei of steengoed.
188 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
18e eeuw
1700–1800
- Tinnen en loden miniaturen blijven populair; geglazuurde kleiknikkers, fluitjes, rammelaars.
220 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
19e en 20e eeuw
na 1800
- Glazen knikkers (vanaf ca. 1850, met gekleurde spiraal), tinnen soldaatjes, porseleinen poppenhoofdjes en -armpjes.
139 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen
Waar let je op?
- Knikkers: klei of steengoed = ouder; glas met spiraal = na ca. 1850; machinaal glas = 20e eeuw.
- Poppengoed: zoek naar decor en vorm die lijken op grote voorwerpen uit dezelfde tijd (borden, kannen).
Zo dateer je het
stap voor stap
Pijpaarde, tin, lood, klei, been = vóór 1800. Glas, porselein, blik = later.
Vergelijk met het echte voorwerp: een miniatuurkan heeft dezelfde vorm als een grote kan uit die tijd.
Beerputten en stadsgrachten geven vaak een datering mee.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie, en vergelijk met de gedateerde stukken in het register.
Register
zoeken, filteren en bladeren
Bij elke datering zie je waar die vandaan komt: zonder toevoeging is het de datering van het museum of de bron; ‘scheepswrak’ betekent gevonden in een wrak dat rond dat jaar verging; ‘geschat’ hebben wij bepaald op vorm, type of vergelijking met gedateerde stukken; ‘ruwe schatting’ alleen op vindplaats. Met de keuzelijst Datering filter je daarop. Typ een woord, kies een periode of vul een jaartal in, en verfijn met de keuzelijsten. Tik op een stuk voor de beschrijving; blader daarna met Vorige en Volgende of veeg opzij.
Woordenlijst
- Poppengoed
- Miniatuur huisraad voor kinderen.
- Bikkels
- Spel met botjes (sprongbeentjes) van schapen.
- Pijpaarde
- Witte klei, ook gebruikt voor kleipijpen en popjes.
Bronnen
- Foto’s, dateringen en beschrijvingen van: Batavialand, Bodemvondstenregister Schatbaar, Geldersch Landschap & Kasteelen, Portable Antiquities Scheme (Engeland), Provincie Noord-Holland, Rijksmuseum, Rijksmuseum van Oudheden, Slot Loevestein, Stedelijk Museum Zutphen, Zuiderzeemuseum (via Europeana en de eigen databanken; licentie bij elk stuk).
- De uitleg per periode is in eigen woorden geschreven en gecontroleerd tegen vakliteratuur en museumbeschrijvingen; de dateringen per kenmerk zijn gemiddelden, een enkel stuk kan afwijken.