Roemers dateren
Van koolstronk en berkemeier tot historisme
De roemer (Duits: Römer) is het wijnglas van woudglas met een holle schacht vol noppen. Ze zijn lastig te dateren, maar de voet, de noppen en de schacht vertellen veel. Hier de ontwikkeling stap voor stap, met 139 gedateerde voorbeelden uit musea en opgravingen, en de platen uit het Duitse standaardwerk van Robert Schmidt (1912).
Voorlopers: koolstronk en berkemeier
ca. 1400–1600
- De roemer ontstond aan de Nederrijn uit de noppenbeker (Duits: Warzenbecher of Krautstrunk, Nederlands: koolstronk) van de 15e eeuw. Al op een schilderij van Konrad Witz (overleden vóór 1447) zie je zo’n beker met een sterk verbrede, gewelfde rand.
- Daarna wordt het bovendeel steeds groter. Waar onder- en bovendeel samenkomen komt een geknepen glasdraad, en die blijft voortaan.
- De laatste stap naar de roemer is een losse voet. Eerst is dat alleen een dikke, getande of geknepen band; vaak rekende men op een metalen montuur erbij, zoals bij de bekers van de schuttersgilden.
- Na 1500 ontstaat zo de berkemeier: een licht kegelvormige beker waarvan de trechtervormige kelk doorloopt in de schacht. Vanaf het midden van de 16e eeuw ook met een gesponnen voet.
- Archeologen dateren geknepen of gekartelde voetbanden vroeger dan de gewonden voet.

13 voorbeelden uit musea, met datering en beschrijving van het museum:

Tartu Stadsmuseum (CC0)

Voet en stam van een roemer.
Rijksmuseum (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Krautstrunk of koolstronk met ingestoken bodem. In druppels uitgetrokken standring. Convex lichaam met grote, in punten uitgetrokken noppen. Schaalvormige rand, van het lichaam gescheiden door een dun…
Rijksmuseum (CC0)

Groen drinkglas (roemer) uit Nya Lödöse, Zweden, versierd met noppen.
Göteborgs stadsmuseum (CC BY)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)
Vroege roemer
ca. 1550–1630
- De eerste zekere bewijzen voor de roemer komen uit de eerste helft van de 16e eeuw: een schilderij van Pieter Coecke van Aelst (1502–1550), twee dozijn ‘romer’ in de inboedel van een Keulse gilde in 1546, en de schuttersmaaltijden in Middelburg in 1547, 1549 en 1561, waarvoor naast tinnen kroezen 150 roemers werden gehuurd.
- In de tweede helft van de 16e eeuw wordt de kelk bol, de schacht cilindrisch en de voet een lage, gewonden glasdraad. Die draad werd rond een houten of ijzeren kern gewikkeld.
- De noppen zijn doornnoppen: brede glasplakken met een omhoog getrokken punt. Die blijven tot in de vroege 17e eeuw.
- Gedateerde voorbeelden in het Rijksmuseum: een roemer uit 1606 met nog een standring met uitgetrokken druppels en twee rijen doornnoppen; een uit 1608 met al een lage gesponnen voet.

12 voorbeelden uit musea, met datering en beschrijving van het museum:

Grote roemer met in druppels uitgetrokken standring. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht met vier rijen doornnoppen. Een gladde draad geeft de overgang van de stam naar de licht convex kelk aan.…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, concave, uit een draad gesponnen voet. De licht convexe kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met vier bolle noppen. De overgang van de kelk naar …
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met in druppels uitgetrokken standring. Ingestoken bodem. De stam, bezet met vier rijen dicht op elkaar geplaatste doornnoppen als een geheel geblazen met de eivormige kelk. De overgang v…
Rijksmuseum (CC0)

Drie wijnglazen van groen glas, berkemeier. Eén glad en twee met ranken. Alle met kleine barstjes.
Stedelijk Museum Zutphen (publiek domein)

In druppels uitgetrokken standring. Ingestoken ziel. De stam, die bezet is met twee rijen doornnoppen, is als één geheel geblazen met de wijde, gebogen kelk. Op de kelk zijn gegraveerd het gekroonde e…
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met in druppels uitgetrokken standring. Ingestoken bodem. De stam, bezet met vier verspringende rijen doornnoppen, als een geheel geblazen met de wijde, licht gebogen kelk. De overgang va…
Rijksmuseum (CC0)

Lage, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken ziel. De stam, die bezet is met vier rijen doornnoppen, is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. Een gladde draad geeft de overgang van de stam na…
Rijksmuseum (CC0)

Lage, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken bodem. De stam, die bezet is met drie rijen doornnoppen is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. Een gladde draad geeft de overgang van de stam na…
Rijksmuseum (CC0)

Laag, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken ziel. De stam, die bezet is met vier rijen doornnoppen, is als één geheel geblazen met de hoge, gebogen kelk. Een gladde draad geeft de overgang van de s…
Rijksmuseum (CC0)

Lage, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken ziel. Hoge, eivormige kelk boven een korte stam, die bezet is met twee rijen doornnoppen. Een draad geeft de overgang van de kelk naar de stam aan. In ge…
Rijksmuseum (CC0)

Lage, uit een draad gesponnen voet. Diep ingestoken bodem. De korte stam, die bezet is met twee rijen doornnoppen, is als één geheel geblazen met de hoge, gebogen kelk. Een gladde draad geeft de overg…
Rijksmuseum (CC0)

Lage, uit een draad gesponnen voet. Diep ingestoken ziel. De eivormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met vier rijen braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van de kel…
Rijksmuseum (CC0)
De klassieke roemer
ca. 1630–1675
- Rond 1630 verschijnt de braamnop (Duits: Beerennuppe): een nop waarin met een stempel een druiven- of braampatroon is gedrukt. Het aantal ‘besjes’ per nop loopt uiteen van ongeveer 10 tot 120. De braamnop verdringt de doornnop.
- De Hollandse en Vlaamse glasblazerijen maken de roemer in de 17e eeuw vaak heel groot. Juist veel grote 17e-eeuwse roemers hebben nog een korte voet van maar 2 tot 6 windingen.
- De schacht is tot ver in de 18e eeuw geen los onderdeel, maar het versmalde onderste deel van de kelk: kelk en schacht zijn in één stuk geblazen.
- Veel roemers hadden een deksel, met een holle rand en tot vier bollen boven elkaar; die zijn zelden bewaard. Het Rijksmuseum heeft er een aantal.
- Het geliefde glas voor diamantgravure en kalligrafie, zoals van de zussen Roemer Visscher en Willem van Heemskerk. Een roemer uit 1644 draagt het jaartal tussen de noppen.
26 voorbeelden uit musea, met datering en beschrijving van het museum:

Lage, konische, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken ziel met pontilmerk. De stam, die bezet is met vier rijen braamnoppen is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. Een geribde draad geeft d…
Rijksmuseum (CC0)

Konische, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken bodem. De stam, die bezet is met vijf rijen braamnoppen, is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. Een geribde draad geeft de overgang van de s…
Rijksmuseum (CC0)

Lage, conische voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht aan één stuk geblazen met eivormige kelk. Op schacht vier rijen braamnoppen, gestempeld met een rozet. De overgang…
Rijksmuseum (CC0)

Conische voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht aan één stuk geblazen met bolle kelk. Op schacht vier rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de schacht aangege…
Rijksmuseum (CC0)

Conische voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht als één stuk geblazen met bolvormige kelk. Op schacht vier rijen braamnoppen. De overgang van kelk naar schacht aangeg…
Rijksmuseum (CC0)

Enigszins convex, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken ziel. De eivormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met vier rijen braamnoppen gestempeld in een bloemotief. De overgan…
Rijksmuseum (CC0)

Ingestoken ziel, hoge, trompet-vormige voet, opgebouwd uit een gesponnen draad. Korte, van boven open stam, bezet met twee rijen braamnoppen. Wijde, schaalvormige kelk, die van de stam is gescheiden d…
Rijksmuseum (CC0)

In druppels uitgetrokken standring. Diep ingestoken bodem. De hoge stam, die bezet is met vijf rijen braamnoppen, is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. Een geribde draad geeft de overgang va…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer op trompetvormige schuin geribde voet. De kelk als een geheel geblazen met de stam, die bezet is met drie blauwe braamnoppen. Een geribde draad op de overgang van de stam naar de kelk.
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem, op concave, uit een draad gesponnen voet. Bolle kelk, als één geheel geblazen met de holle stam, die bezet is met drie rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naa…
Rijksmuseum (CC0)

Hoge, concave gesponnen voet. Ingestoken bodem. Bolle, verticaal geribde kelk, als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen gladde, bolle noppen. De overgang van de kelk naar de st…
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem op concave, uit een draad gesponnen voet. De bolle, verticaal geribde kelk en de gesloten stam afzonderlijk geblazen. De stam bezet met vier rijen gladde, bolle noppe…
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer, lichtgroen, met concave, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken bodem. De hoge, eivormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met drie rijen grote platte braamnoppen…
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem op conische, uit een draad gesponnen voet. De bolle kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met vier rijen kleine braamnoppen. De overgang van de kelk …
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem op hoge, conische, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken bodem. De bolle kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met vier rijen kleine braamnoppen. …
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem op lage, conische, uit een draad gesponnen voet. De komvormige kelk als één geheel geblazen de stam, die bezet is met vier rijen braamnoppen. De overgang van de kelk…
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem op hoge, concave, uit een draad gesponnen voet. De komvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met vier rijen braamnoppen. De overgang van de …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op concave, uit een draad gesponnen voet. De komvormige kelk, als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de…
Rijksmuseum (CC0)

Oorspronkelijk ingestoken bodem op een uit een draad gesponnen voet. De wijde, komvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. Bodemvondst. Voet en deel v…
Rijksmuseum (CC0)

Uit een draad gesponnen, licht concave voet. Ingestoken bodem. De stam, die bezet is met drie verspringende rijen platte braamnoppen is als één geheel geblazen met de eivormige kelk. Een geribde draad…
Rijksmuseum (CC0)

In druppels uitgetrokken standring. Diep ingestoken bodem. De hoge stam, die bezet is met zeven rijen braamnoppen, is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. De overgang van de stam naar de kelk …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met deksel van groen glas met vier rijen braamnoppen op de stam. Op de scheiding van de kelk en de stam een geknepen band. De kelk is in diamantgravure versierd met een voorstelling van het Lam…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer van groen glas met vier rijen braamnoppen op de stam. Op de scheiding van de kelk en de stam een geknepen band. De kelk is in diamantgravure versierd met een voorstelling van het Lam Gods in ee…
Rijksmuseum (CC0)

Deksel van groen glas. Langs boven- en onderzijde van de kelk is een smalle slingerrand en een rij fleurons aangebracht. Deze versiering is op het deksel herhaald. Opmerking: roemer gebroken en gelijm…
Rijksmuseum (CC0)

Konische, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken ziel met pontilmerk. De stam, die bezet is met vier rijen braamnoppen, is als één geheel geblazen met de bolvormige kelk. Een geribde draad geeft de …
Rijksmuseum (CC0)

Diep ingestoken bodem. In druppels uitgetrokken standring. De stam, die bezet is met vier rijen platte braamnoppen is als één geheel geblazen met de bolvormige cuppa. De overgang van de stam naar de c…
Rijksmuseum (CC0)
Late roemer
ca. 1675–1700
- Relatief grote glazen met een steil en hoog opgaande gesponnen voet.
- Een kegelvormige schacht en een hoge gewonden voet wijzen op een latere periode, rond 1700–1750.
- Archeologen dateren grote platte braamnoppen rond 1650–1675 en gladde noppen rond 1650–1725.
- Rond 1675–1710 komen ook roemers van helder, kleurloos glas met blauwe noppen voor, soms met een dubbelwandige kelk. Een aparte groep kleurloze roemers met een gladde voet en een golvend geknepen band onder de kelk is typisch voor Noord-Duitsland en Zweden.

27 voorbeelden uit musea, met datering en beschrijving van het museum:

Roemer van helder kleurloos glas met blauwe noppen op de schacht; cuppa dubbelwandig; voet van gespannen glasdraad.
Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Eén van vier roemers van helder kleurloos glas met blauwe noppen op de schacht; cuppa dubbelwandig; voet van gespannen glasdraad.
Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Eén van twee roemertjes van helder kleurloos glas met blauwe noppen op de schacht; cuppa dubbelwandig; bij één roemertje ontbreekt een deel van de schacht en voet.
Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Roemer van helder groen glas; dubbelwandige cuppa, stam met noppen, voet van gesponnen glasdraad (grotendeels afgebroken).
Rijksmuseum (CC0)

Hoge, concave voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht aan één stuk geblazen met komvormige kelk. Op schacht drie rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de schac…
Rijksmuseum (CC0)

Hoge, concave voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht aan één stuk geblazen met komvormige kelk. Op schacht drie rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de schac…
Rijksmuseum (CC0)

Conische voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht als één stuk geblazen met hoge, eivormige kelk. Op schacht drie rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de schac…
Rijksmuseum (CC0)

Konische, uit een draag gesponnen voet. Diep ingestoken ziel met pontilmerk. De stam, die bezet is met vier rijen platte braamnoppen, is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. De overgang van de…
Rijksmuseum (CC0)

Uit een draad gesponnen, licht concave voet. De stam die bezet is met drie verpringende rijen grote vlakke braamnoppen is als één geheel geblazen met de gebogen kelk. De overgang van de stam naar de k…
Rijksmuseum (CC0)

Hoge, conische voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht als één stuk geblazen met bolvormige kelk. Op schacht drie rijen kleine braamnoppen. De overgang van de kelk naar …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, conische, uit een draad gesponnen voet. De eivormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naa…
Rijksmuseum (CC0)

Concave voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht als één stuk geblazen met bolvormige kelk. Op schacht twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de schacht aan…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, conische, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk n…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op licht concave, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken bodem. De eivormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met een rij braamnoppen. De overgang v…
Rijksmuseum (CC0)

Kleine roemer met ingestoken bodem op conische, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met drie braamnoppen
Rijksmuseum (CC0)

Kleine roemer met ingestoken bodem op conische, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met drie braamnoppen
Rijksmuseum (CC0)

Kleine roemer met ingestoken bodem op concave, uit een draad gesponnen voet. De komvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk n…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, conische, uit een draad gesponnen voet. De eivormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naa…
Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, conische, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk n…
Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)
18e eeuw
ca. 1700–1800
- Pas in de 18e eeuw begon men de draden om een al kant-en-klare, gladde glazen voet te spinnen. Zo is de voet gemaakt van wat waarschijnlijk de grootste roemer is (ongeveer 45 cm, Gemeentemuseum Den Haag, nu Kunstmuseum).
- Pas laat wordt het middenstuk een los, apart gevormd onderdeel onder de kelk.
- De kelkvorm van de kuppa wordt de standaard; veel kleinere, eenvoudige roemers.
- Het groen blijft, ook toen kleurloos glas mogelijk werd: de roemer was hét glas voor Rijnwijn, ook in de Nederlanden.
16 voorbeelden uit musea, met datering en beschrijving van het museum:

Hoge, conische voet van gewonden glasdraad. Ingestoken bodem. Cilindervormige schacht als één stuk geblazen met bolle, geribde kelk. Op schacht twee rijen braamnoppen. De overgang van de kelk naar de …
Rijksmuseum (CC0)

Grote roemer met ingestoken bodem op hoge, licht concave voet met omgeslagen rand. De wijde, komvormige kelk als één geheel geblazen met de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op concave, uit een draad gesponnen voet. De eivormige kelk met lichte ribben, als één geheel geblazen met de stam die bezet is met twee rijen braamnoppen. De overgang van …
Rijksmuseum (CC0)

Rijksmuseum (CC0)

Roemer van groen-geel glas met ingestoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. Bolvormige kelk op een hoge stam, die versierd is met vier braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van k…
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer op hoge, conische, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met vier braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. De overgang van de kelk naar de stam wordt aangege…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, concave, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. De overgang van de kelk …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, concave, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. De overgang van de kelk …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, concave, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met twee rijen braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. De overgang van de kelk …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met drie braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. Op de kelk is met het rad een wijnrank …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingetoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met drie braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. Op de kelk is met het rad een wijnrank g…
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met drie braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. Op de kelk is met het rad een wijnrank …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer met ingestoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. De bolvormige kelk en de stam, die bezet is met drie braamnoppen, zijn afzonderlijk geblazen. Op de kelk is met het rad een wijnrank …
Rijksmuseum (CC0)

Roemer van geel glas met ingestoken bodem op uit een draad gesponnen voet. Kelk op een stam, die versierd is met braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van kelk naar stam aan.
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer van geel glas met ingestoken bodem op uit een draad gesponnen voet. Kelk op een stam, die versierd is met vier braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van kelk naar stam aan.
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer van geel glas met ingestoken bodem op uit een draad gesponnen voet. Kelk op een stam, die versierd is met vier braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van kelk naar stam aan.
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)
19e eeuw, historisme en kopieën
ca. 1800 tot nu
- De fabrieksroemers van de 19e eeuw hebben een gegoten of in een vorm geblazen voet met dicht op elkaar liggende glazen ringen, in plaats van een gewonden spiraal. Dat is het duidelijkste verschil.
- Kleurloos glas wordt kunstmatig groen gekleurd om het oude karakter na te doen; dat groen is meestal lichter dan bij echte oude roemers. Ook geel, amber en andere kleuren.
- Verder: vaak een geslepen voetrand, dikwijls drie of zes braamnoppen, en een grote variatie in vorm. Noppen soms zelfs op de kelk, wat bij barokke roemers nooit voorkomt.
- Zulke roemers kwamen onder meer uit Keulen-Ehrenfeld en Theresienthal (Beieren), gestookt met kolen in plaats van hout.
- Let op: bij historiserende roemers werden belletjes soms bewust gemaakt, en er worden nog steeds mondgeblazen kopieën verkocht die er oud uit moeten zien. Belletjes en groen glas bewijzen dus niets.
7 voorbeelden uit musea, met datering en beschrijving van het museum:

Roemer met een smal toelopende kelk en een stam met braam-/frambozennoppen. De voet is geribbeld. Bruikleen Stichting Familie van der Borch van- en tot Verwolde.
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer met een smal toelopende kelk en een stam met braam-/frambozennoppen. De voet is geribbeld. Bruikleen Stichting Familie van der Borch van- en tot Verwolde.
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer van groen glas met ingestoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. Bolvormige kelk op een hoge stam, die versierd is met braamnoppen. Bruikleen Stichting Familie van der Borch van- en t…
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer van groen glas met ingestoken bodem op hoge, uit een draad gesponnen voet. Bolvormige kelk op een hoge stam, die versierd is met braamnoppen. Bruikleen Stichting Familie van der Borch van- en t…
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer van lichtgeel glas met ingestoken bodem op uit een draad gesponnen, lage voet. Bolvormige kelk op een hoge stam, die versierd is met braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van kelk na…
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Roemer van lichtgeel glas met ingestoken bodem op uit een draad gesponnen, lage voet. Bolvormige kelk op een hoge stam, die versierd is met braamnoppen. Een geribde draad geeft de overgang van kelk na…
Geldersch Landschap & Kasteelen (publiek domein)

Hoog opgetrokken, uit een draad gesponnen voet. Ingestoken bodem. De eivormige kelk als één geheel geblazen met de lage stam.
Rijksmuseum (CC0)
Roemers uit de bodem
scherven en fragmenten herkennen
- Roemers worden in Nederland veel gevonden in beerputten en bij opgravingen. Meestal vind je alleen een stukje: de holle schacht met noppen, de gewonden voet, of de opgestoken bodem.
- Herken een schachtfragment aan de opgelegde braam- of doornnoppen; een voetfragment aan de spiraal van gewonden glasdraad; de bodem aan de naar binnen gedrukte ‘ziel’ met een pontilmerk.
- Archeologen gebruiken typecodes uit het Deventer-systeem, zoals gl-roe-2. Bij de vondsten hieronder staan die codes en de datering die het archeologisch depot eraan geeft.
38 bodemvondsten en fragmenten:

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Klein bekertje van groenig glas met opgesmolten noppen. Die doen denken aan afgesneden stelen van koolbladeren: vandaar de naam Krautstrunk (koolstronk).
Badisches Landesmuseum Karlsruhe (CC0)

Bovenkant van groen glazen koolstronkglas van zeer groot formaat.
Slot Loevestein (publiek domein)

Fragment van een roemer van Berkemeier model met gelobde standring, licht opgestoken ziel en stam met noppen.
Slot Loevestein (publiek domein)

Voet van een 'Berkemeier', met getande standring en doornnoppen.
Slot Loevestein (publiek domein)

roemer met conische cuppa, draad op de overgang naar de schacht en twee verspringende horizontale rijen puntnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

fragment roemer met één rij uitgevloeide noppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

Fragment van een roemer van lichtgroen glas. De voet is gemaakt van gewonden glasdraad, op de stam zitten braamvormige versieringen.
Slot Loevestein (publiek domein)

Incomplete roemer van groen glas bestaande uit een gedeeltelijk voetstuk, de stam met frambozennoppen en een klein deel van de kelk. De voet is van gewonden draadglas. De noppen op de steel voorkomen …
Museum Het Pakhuis (CC BY-SA)

Incomplete roemer van groen glas bestaande uit een gedeeltelijk voetstuk, de stam met braamnoppen en een klein deel van de kelk. De voet is van gewonden draadglas. De noppen op de steel voorkomen het …
Museum Het Pakhuis (CC BY-SA)

fragment roemer met 4 rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

fragment roemer met minimaal twee rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

fragment roemer met twee rijen braamnoppen, geribde glasdraad boven de noppen, smal, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

roemer met twee rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

roemer met ei- of tonvormige cuppa, geribde draad op de overgang naar de schacht en twee verspringende rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk (ontbreekt), gewonden draadvoet; lichtgroen; h…
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

fragment roemer met ei- of tonvormige cuppa, geribde draad op de overgang naar de schacht en twee verspringende rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herk…
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

roemer met conische iets toegebogen cuppa, geribde draad op de overgang naar de schacht en één of meer verspringende rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen;…
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

fragment stam; groen; braamnoppen
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

groen; twee verspringende horizontale rijen van vier braamnoppen
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

fragment roemer met eivormige cuppa, geribde draad op de overgang naar de schacht en twee verspringende rijen braamnoppen, opgestoken bodem met pontilmerk, gewonden draadvoet; lichtgroen; herkomst: Du…
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

donkergroen; glasdraad; twee rijen van vier braamnoppen aangebracht, gewonden voet; vondstdatum: 07-10-1933; groen; Duitsland of Nederlands?
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

Fragment van een roemer met nog vier braamnoppen op de hals.
Slot Loevestein (publiek domein)

Holle voet van een groen glazen roemer met braamnoppen.
Slot Loevestein (publiek domein)

Incomplete roemer, met bijbehorende randfragmenten. Op de hals acht zeer platte braamnoppen.
Slot Loevestein (publiek domein)

glas; groen; twee verspringende horizontale rijen van vier braamnoppen; gewonden draadvoet, pontilmerk; brede cuppa, gewonden voet; herkomst: Duitsland of Nederlanden
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

Fragment van een roemer van geblazen glas, met braamvormige versiering op de stam en een voet van gewonden glasdraad.
Slot Loevestein (publiek domein)

groen glas; gewonden glasdraadvoet; cuppa ontbreekt, twee rijen braamnoppen op een conische schacht, hoge gewonden glasdraadvoet met opgestoken bodem en pontilmerk
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

groen glas; gewonden glasdraadvoet; cuppa ontbreekt, twee rijen braamnoppen op een conische schacht, hoge gewonden glasdraadvoet (fragment) met opgestoken bodem en pontilmerk
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

groen; twee verspringende horizontale rijen van drie braamnoppen; gewonden draadvoet; smalle cuppa; herkomst: Nederlanden/Duitsland
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

glas; groen; twee verspringende horizontale rijen van vier braamnoppen; gewonden draadvoet, pontilmerk; brede cuppa (ontbreekt); herkomst: Duitsland of Nederlanden
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

groen glas; een deel van de cuppa ontbreekt; twee verspringende rijen van vier braamnoppen op de schacht; hoge gewonden glasdraadvoet met opgestoken bodem en pontilmerk; herkomst: Duitsland of Nederla…
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

groen glas; vrijwel de gehele cuppa ontbreekt; twee verspringende rijen van vier braamnoppen op de schacht; hoge gewonden glasdraadvoet met opgestoken bodem en pontilmerk; herkomst: Duitsland of Neder…
Provincie Noord-Holland, archeologisch depot (CC BY-SA)

Fragment glas met karteltjes, mogelijk deel van een roemer.
Batavialand (CC BY-SA)

Fragmenten glas met twee ribbels, loopt iets bol, waarschijnlijk van roemer of beker.
Batavialand (CC BY-SA)

2 wandscherfjes (A+B) van een roemer of wijnglas met daarop een rozet van cylindrische voet van lichtgroen transparant glas, zogeheten braamnoppen.
Batavialand (CC BY-SA)

Een ronde glasscherf van een roemer.
Batavialand (CC BY-SA)
Zo dateer je een roemer
in zes stappen
Getande of geknepen voetband = 16e eeuw. Lage gewonden glasdraad = late 16e/vroege 17e eeuw; grote 17e-eeuwse roemers hebben vaak nog een korte voet van 2 tot 6 windingen. Hoge, steile gewonden voet = late 17e/18e eeuw. Draden rond een gladde glazen voet = 18e eeuw. Gegoten of in een vorm geblazen voet met dichte ringen, of een geslepen voetrand = 19e eeuw of later.
Puntige doornnoppen = tot de vroege 17e eeuw. Gestempelde braamnoppen = vanaf ca. 1630. Vlakke, uitgevloeide of gladde noppen = later. Precies gelijke noppen, of noppen op de kelk = 19e eeuw of later.
Kort en cilindrisch = vroeg. Hoog en cilindrisch met rijen braamnoppen = klassiek. Kegelvormig = ca. 1700–1750. Een los, apart gevormd middenstuk onder de kelk = laat (18e eeuw of later); daarvoor zijn kelk en schacht één geheel.
Kijk naar het draadje tussen schacht en kelk: glad, geribbeld of golvend geknepen. Musea gebruiken dit samen met voet en noppen om te dateren.
Pas op met kleur: volgens Schmidt (1912) liep de kleur van roemers uit de 16e tot 18e eeuw uiteen van diepgroen tot kleurloos, en zegt de kleur niets zekers over datering of herkomst. Wel is het groen van 19e-eeuwse roemers meestal lichter en egaler, want kunstmatig. Belletjes alleen bewijzen niets.
Een ingestoken bodem (naar binnen gedrukt), vaak met een ruw pontilmerk, is hoe musea en archeologen oude roemers beschrijven. Een geslepen, gladde onderkant wijst meestal op later werk.
Geen enkel kenmerk is op zichzelf beslissend: kijk naar de combinatie. Twijfel je? Scan hem met Schatbaar en vermeld wat je in de hand ziet: de voet, de noppen en de bodem.
Waar komt de naam vandaan?
- Over de naam ‘roemer’ bestaan meerdere verklaringen, geen enkele zeker. De meest aannemelijke volgens Schmidt (1912): van het Nederlands-Nederrijnse roemen, pronken of prijzen.
- Een andere verklaring, die Duitse musea noemen: dat voor het glas oud Romeins glas werd hergebruikt. Ook die is niet bewezen.
- Het Duitse woord Römer duikt in 1501 op in Neuss; een Keulse oorkonde uit 1459 noemt al ‘roemsche glaessere’, maar of dat dezelfde glazen zijn, is twijfelachtig.
- Op Raerense kruiken van 1598 staat de spreuk ‘Den roomer en de can dei maeckt mennichen armen man’.
- Het Engelse ‘rummer’ komt van Römer, niet van rum, en kreeg in de 18e eeuw een heel andere vorm.
Woordenlijst
- Woudglas / Waldglas
- Groenig glas, gemaakt met houtas in glashutten in de bossen, van de middeleeuwen tot de 17e eeuw.
- Koolstronk / Krautstrunk / Warzenbecher
- Laat-middeleeuwse beker vol noppen; voorloper van berkemeier en roemer.
- Berkemeier / Berkemeyer
- Beker met een trechtervormige kelk die doorloopt in de schacht; voorloper van de roemer.
- Doornnop
- Brede nop met een omhoog getrokken punt; vroeg kenmerk.
- Braamnop / Beerennuppe
- Nop met een ingestempeld braam- of druivenpatroon; vanaf ca. 1630.
- Gesponnen of gewonden voet
- Voet opgebouwd uit een rondgewonden glasdraad.
- Ingestoken bodem / ziel
- De bodem is naar binnen gedrukt; vaak met een pontilmerk.
- Pontilmerk
- Breukplekje waar de glasblazer de ijzeren staaf (pontil) losbrak.
- Cuppa / kuppa / kelk
- Het drinkgedeelte bovenop de schacht.
- gl-roe-2 enz.
- Archeologische typecode voor roemers uit het Deventer-systeem.
- Rummer
- Engels glas dat zijn naam van de Römer heeft, maar in de 18e eeuw een heel andere vorm kreeg.
Bronnen
- Robert Schmidt, Das Glas (Berlijn 1912; Schmidt 1878–1952, rechtenvrij): hoofdstuk over de Römer, p. 146–150, en de platen 79, 80 en 210
- Carl Friedrich, Die altdeutschen Gläser (1884); A. Hartshorne, Old English Glasses (1897); E. Dillon, Glass (1907)
- Rijksmuseum Amsterdam: roemers en berkemeiers met datering en beschrijving (CC0)
- Provincie Noord-Holland (archeologisch depot), Slot Loevestein, Geldersch Landschap & Kasteelen, Museum Het Pakhuis, Stedelijk Museum Zutphen en Batavialand, via Europeana
- Badisches Landesmuseum Karlsruhe: Krautstrünke (CC0), via Europeana
- Kunstmuseum Den Haag: berkemeiers en roemers, met verwijzing naar H.E. Henkes, Glas zonder glans (1994), p. 189–196
- Erfgoed Alkmaar: “Een zeventiende-eeuwse roemer, gevonden in 1992 aan de Wortelsteeg”
- Huis van Hilde: Glas van de opgraving Breestraat/Peperstraat, Beverwijk (Hollandia-reeks 123)
- Wikipedia (Duits): Waldglas en Römer (Glas); Glasfunde aus Schleswig (2002)
- museum-digital: Museum Schloss Neuenburg, Schloss Rheydt en Museum Baruther Glashütte (historistische roemers, Theresienthal)
- Generaldirektion Kulturelles Erbe Rheinland-Pfalz: “Der Römer – das Glas für den Rheinwein”; Encyclopaedia Britannica: Römer
Bij elke foto staan het museum en de licentie; datering en beschrijving zijn die van het museum of depot. De dateringen per kenmerk zijn gemiddelden uit opgravingen en museumcollecties: één glas kan afwijken.